Showing posts with label evil. Show all posts
Showing posts with label evil. Show all posts

Wednesday, September 19, 2007

Evil and tragic hero

This entry is originally posted on today20’s blog. With her permission, I bring it here, including the comments, so anyone interested in this topic can say something.

today20: Letter from a former professor of philosophy. God, I have never learned decently any kind of philosophy.

I’m curious what Vietnamese think about “evil”. Do you have such a word or concept parallel to our western concept?

The roots of our word/concept in western languages lie in our Christian tradition. So it’s not clear to me whether and what it might mean in the absence of that tradition.

We tend to apply evil to the “intentions” of actions as opposed to the disadvantageous (bad) consequences that may or may not result from certain choices. So for instance, the concept of evil evolved in the Christian tradition around the time we started thinking and talking about the “will” and the “inner” springs of human action and behavior. Traditionally, an early Christian differentiated him or herself from their Jewish (or pagan) brethren in that it was sufficient for the latter to obey the laws in order to be pious whereas a Christian must do more … he or she must also “want” or “will” to do good in order to truly fulfill the law.

The Greek and Roman tradition (pagan) had no concept of the “will”. Actions were determined by “reason” vying against the passions; and a bad outcome was attributable to an irrational “calculation” of the costs/benefits of the consequences. No separate “inner” or mental faculty of the will. Which is why tragedy as a literary form was born and thrived in Greece (and died under the intellectual conditions of Christianity) because actions, no matter how rationally chosen and ordered, could still inevitably lead to bad consequences because what matters is not the inner intention of the actor but the external unpredictability of making choices in a pluralistic world involving other free agents capable and liable to react. There could be no concept of a “good man” in the Christian sense in Greece (good totally apart from his efficacy in the world); nor could there be a concept of a tragic hero in the Christian era.

The Jewish commandment not to commit adultery is replaced in the Christian tradition by not “coveting” thy neighbor’s wife. A Jew is pious simply by restraining himself and obeying the commandments of his faith regardless or even against his inner impulses; a Christian is only truly pious and “good” if he is pure in his will “inside” as well. According to Jesus, this was a radicalization of the Jewish law … “I come not to break the law but to fulfill it.”

It was only once this “inner realm” of the “will” was opened up for inspection (by St. Augustine) that the idea of evil emerges in our tradition. It was applied to the will and the inner intentions of man not simply to the “bad” outcome of his choices. Without the whole metaphysical and theological apparatus of Christianity behind it, I’m wondering if it’s possible (natural from an anthropological point of view) to still have a concept of evil?

The most articulate and intriguing answer in the west to this question is Nietzsche. Generally a pretty inaccessible writer because he wrote in aphorisms and assumes a significant degree of familiarity with the entire western tradition of philosophy and theology in order to read. (He also was clinically insane most of his active life). But two of his most easily readable books address this issue: “Beyond Good and Evil” and The Genealogy of Morals”. Have these or any other of his works been translated into Vietnamese? Arendt’s “banality of evil” lies squarely in this Nietzschean tradition and its attack on Christian values.

Does Vietnamese have anything like the concept of a tragic hero?


Linh:

Well, of course, I’m not a student of philosophy so I don’t know much about the terminology of evil, will, etc.
But I think that professor understands “evil” and “will” completely in their religious meanings. In their religious meanings, “evil” things are whatever you did in contrary to the law or the will of God (or gods). But I think that concept is not purely a Christian concept. In our language, “evil” things are the things done in contrary to the accepted moral law of the community. We call it evil. And in fact, though the moral law in Western countries has deep roots in Christian tradition, I think in general meanings, “evil”implies things done, which violated the accepted morality. And generally, what people did count, not their inner intentions.
In Confucian tradition, I suppose there are two kinds of evils. The first kind is committed by the wicked people (tiểu nhân) though they can be prevented by the law and by imitating the good ones. The second kind of evils is committed by the “good people” (quân tử) if they are careless. So, in the Confucian philosophy, people are entitled with free will, much more than in the Christian tradition, where free will is predetermined by the law of God- which seems contradictory to me.

I also disagree with his ideas about tragic hero and will. Aristotle defined tragedy as a form of art involving the hero’s change of fortune. And he mentioned that “The change to bad fortune which he undergoes in not due to any moral defect or flaw, but a mistake of some kind." (wikipedia entry of tragedy). So, it’s clear that the “inner” faculty of the will is what drives the heroes to their bad fortunes. It’s true that in Greek tragedies, human fates are often driven by the will of God, regardless what they did or think. But they still have certain choices and indeed, it’s their choices that make them more tragic and more human. Prometheus declined Zeus’s offer is a choice. Achilles killing Hector is fate but returning his body to Priam is a choice. Oedipus killed his father is a fate but noone asked him how to punished himself as he did by his force of will. I also disagree with this sentence “nor could there be a concept of a tragic hero in the Christian era.”. How about Hamlet, King Lear? Aren’t they tragic hero? Or the concept of evils. Ajax Minor is “evil” when he violated God’s law and so is Orestes, in the same religious manner as some Christians being evil when they violate God’s law.

For some of his questions, there are several works of Nietzsche having be
en translated, most notably “Thus spoke Zarathustra”. I don’t think the two aforementioned were translated.
For the last question, I don’t think we have kind of tragic heroes in our Confucian tradition. It’s because of the old beliefs that if you do good things, you will enjoy luck and happiness. I think this belief is derived from both Buddhist theology on cause-and-effect (nhân quả) and by Confucius teaching that men should strive to perfection and goodness in whatever situations.


Nam: I've never heard of "tragic hero" and I don't really understand this concept, but was Tống Tương Công a tragic hero ? what about hara-kiri people in Japan, are they tragic heroes ?. Anyway, either if they are (in Christian or Western view) we probably don't have the concept.


Linh: Tống Tương Công is a comic figure, not a tragic hero. Everybody ridicules his actions.
I think in some sense, Kinh Kha and Cao Tiệm Ly are two tragic heroes.
The closest one to a tragic hero in Vietnamese tradition perhaps is Quan Âm Thị Kính. No matter what she tried with good intentions, she was always misunderstood and got bad consequences. However, this fact is unbearable in our traditional thinking so she is still eventually rewarded by nirvana- which proves that in our traditional concept, there's no place for a tragic hero, who's got a reversal of fortune regardless of his qualities or actions.

Thursday, June 14, 2007

Sự tầm thường của cái Ác (phần cuối).

Bài đăng trên Vietimes


Cuốn sách của Hannah Arendt khi ra đời gây một cú sốc lớn trong dư luận thời đó. Một số học giả lên tiếng phản đối Arendt, cho là bà bào chữa cho những tên tội phạm Quốc xã (làm sao cái bọn ghê tởm đó lại có thể giống người bình thường được!), thậm chí còn kết tội bà kỳ thị người Do Thái ở Đông Âu- những nạn nhân chính của Eichmann. Nhưng ngày nay, hầu hết các nhà nghiên cứu đều đồng ý với quan điểm của Hannah Arendt. Một khi đánh mất ý thức trách nhiệm cá nhân, những người bình thường nhất cũng có thể trở thành đồng lõa với cái ác. Đã có nhiều bằng chứng trong lịch sử về điều này

.

Adolf Eichmann- Viên chức mẫn cán hay tên đồ tể Quốc xã



Dưới thời Đức phát xít đã không chỉ có một Eichmann mà hẳn còn rất nhiều Eichmann khác mà chúng ta không biết tên. Ở một phạm vi rộng hơn, những tội ác thời Quốc xã còn có sự tán đồng hay bàng quan của rất nhiều người dân bình thường trong xã hội. Trong cuốn “Những đao phủ tự nguyện của Hitler” (Hitler’s Willing Executioners) xuất bản năm 1996, nhà chính trị học Daniel Jonah Goldhagen cho rằng người dân Đức bình thường không những biết mà còn ủng hộ việc thanh toán người Do Thái. Luận điểm này nhận được những phản ứng khác nhau từ dư luận nhưng không phải không có lý khi chúng ta biết rằng trong thời Hitler nắm quyền và khủng bố người Do Thái, hầu như không có một hoạt động kháng cự hay bảo vệ người Do Thái một cách có tổ chức nào ở nước Đức. Trong một cuốn sách khác có tên là “Những người bình thường: Tiểu đoàn cảnh sát trù bị 101 và Giải pháp cuối cùng ở Ba Lan”, nhà sử học Christopher Browning nghiên cứu một đơn vị cảnh sát đóng ở các trại tập trung Ba Lan vào năm 1941. Những người lính trong đơn vị này hoàn toàn không phải là các tín đồ Quốc xã mà hầu hết đều là những người dân bình thường ở độ tuổi trung niên bị bắt lính nhưng không đủ sức khỏe nên được chuyển sang công việc coi trại tập trung. Thế nhưng chính những người bình thường này, chứ không phải lực lượng cảnh sát SS nổi tiếng tàn bạo, đã bắt, nhốt và thủ tiêu người Do Thái. Điều đáng nói là khi viên sĩ quan chỉ huy đơn vị này cho phép những người lính có thể chọn không làm nhiệm vụ nếu họ cảm thấy việc giết chóc là quá nặng nề thì hầu hết vẫn chọn lựa tiếp tục công việc này. Tác giả Christopher Browning cho rằng những người lính trong đơn vị 101 phạm tội ác không phải vì hằn thù hay ý thức hệ mà chỉ đơn giản là thi hành mệnh lệnh cấp trên và để không bị gạt ra ngoài rìa.

Khi quân Đồng minh chiếm được nước Đức năm 1945, họ ngạc nhiên trước việc có rất nhiều người Đức tự nhận mình là không ủng hộ chế độ, nhưng đều không làm gì cả và bỏ mặc cho những tội ác diễn ra. Những người Đức đó được người Mỹ gọi một cách mỉa mai là “Những người Đức tốt” (Good Germans). Một bài báo trên tờ New York Times tháng 5/1945 viết về họ như sau: “Trong quân đội của chúng ta, binh lính bảo nhau là chẳng có một tên Quốc xã thực thụ nào ở Đức cả. Chỉ có “những người Đức tốt” thôi. Tất cả những tội ác chống lại loài người mà nước Đức phạm phải đều do một ai khác làm”.

Đó là trong thời Quốc xã, dưới một chế độ phân biệt chủng tộc, khủng bố, chà đạp quyền con người và đòi hỏi người dân phải tuân thủ những luật lệ khắc nghiệt của nó. Trong các điều kiện ít khốc liệt hơn, liệu những luận điểm của Hannah Arendt về “sự tầm thường của cái ác” có còn thuyết phục? Tiếc thay, một số thí nghiệm của các nhà khoa học dường như lại khẳng định điều này. Tháng Bảy năm 1961, ba tháng sau phiên tòa xử Eichmann ở Jerusalem và loạt bài chấn động dư luận của Hannah Arendt trên tờ New Yorker, nhà tâm lý học Stanley Milgram ở trường Đại học Yale bắt đầu thực hiện một loạt thí nghiệm được gọi tên là “Thí nghiệm Milgram” nhằm đo lường mức độ cá nhân sẵn sàng tuân thủ những mệnh lệnh trái với lương tâm mình.

Thí nghiệm Milgram gồm một người đóng vai giáo viên và một người đóng vai học sinh. Người ta nói với người tình nguyện tham gia thí nghiệm và một người khác (cũng đóng vai tình nguyện tham gia thí nghiệm nhưng thật ra là người của Milgram) là họ sẽ tham gia thí nghiểm kiểm tra tác động của hình phạt tới việc tiếp thu kiến thức. Người tình nguyện thực sự sẽ đóng vai giáo viên. Hai người sẽ được cách ly để không thể nhìn thấy nhau. “Giáo viên” được trao một dụng cụ có thể tạo ra sốc điện cho nạn nhân. “Giáo viên” sẽ đưa ra lần lượt một bảng câu hỏi (đã được chuẩn bị) cho “học sinh”. Nếu “học sinh” trả lời sai, “giáo viên” sẽ tăng điện áp như là một hình phạt với học sinh. Trong suốt cuộc thí nghiệm, các nhà khoa học làm cho “giáo viên” tin rằng “học sinh” thực sự đang bị trừng phạt bằng điện giật nhưng thực ra họ sẽ gắn một băng ghi âm ghi các lời rên la của “học sinh” khi điện áp đạt tới mức nào đó. Trong băng ghi âm, tới một mức điện áp nào đó, “học sinh” sẽ kêu lên rằng mình có bệnh tim và xin được ngừng thí nghiệm. Lúc này các “giáo viên” đều hỏi người tổ chức thí nghiệm có nên dừng không. Nhưng khi được trấn an là họ sẽ không phải chịu trách nhiệm gì nếu có bất trắc xảy ra thì hầu hết trong số họ đều lựa chọn tiếp tục tăng điện áp. Trong quá trình làm thí nghiệm, khi các “giáo viên” muốn dừng thí nghiệm, người phụ trách sẽ yêu cầu họ tiếp tục. Chỉ sau 5 lần được yêu cầu liên tục thì người phụ trách mới cho dừng (tất nhiên, các “giáo viên”
không được biết điều này). Bằng không, thí nghiệm sẽ được tiếp tục tới tận cùng, khi mức điện áp đạt mức tối đa 450 Volt.

The experimenter (V) orders the subject (L) to give what the subject believes are painful electric shocks to another subject (S), who is actually an actor. The subjects believed that for each wrong answer, the learner was receiving actual shocks, but in reality there were no shocks. After the confederate (S) was separated from the subject, the confederate set up a tape recorder integrated with the electro-shock generator, which played pre-recorded sounds for each shock level.

Thí nghiệm Milgram: (V) người tổ chức thí nghiệm, (L) đối tượng được thí nghiệm, đóng vai “giáo viên”; (S) đối tượng khác đóng vai “học sinh” nhưng thực ra là người của các nhà tổ chức thí nghiệm.




Kết quả thí nghiệm của Milgram là có tới 65% số người tình nguyện tham dự tiếp tục tăng điện áp cho tới mức tối đa 450 Volt, dù đa số đều cảm thấy khó chịu và một số sẵn sàng trả lại tiền để ngừng thí nghiệm. Một loạt các thí nghiệm sau đó của Milgram và của các tác giả khác cũng cho kết quả tương tự- khoảng 2/3 số người tình nguyện “tuân thủ” mệnh lệnh tăng điện áp tới mức tối đa, bất chấp các bứt dứt hay e ngại có thể. Thí nghiệm Milgram cho thấy dưới áp lực của mệnh lệnh và khi không phải chịu trách nhiệm cá nhân, rất nhiều người bình thường sẽ thực hiện những việc làm có thể đưa lại hậu quả tai hại tới sức khỏe và tính mạng người khác.

Một thí nghiệm tâm lý nổi tiếng khác là thí nghiệm “Nhà tù Stanford” (Stanford prison experiment) của Philip Zimbardo và các đồng sự ở trường Đại học Standford. Thí nghiệm này chia các sinh viên tham gia thành 2 nhóm một cách ngẫu nhiên, trong đó một nhóm đóng vai tù nhân và nhóm kia đóng vai cai ngục. Các điều kiện của thí nghiệm được tạo ra mô phỏng với nhà tù thực. Các cai ngục mặc đồng phục, có gậy gỗ, đeo kính đen và làm việc theo ca. Trong khi đó, tù nhân mặc đồng phục tù bằng vải sơ không có đồ lót, được gọi bằng số thay vì tên (nhằm làm mất tính cá nhân của đối tượng). Tù nhân mặc áo có gắn số hiệu và phải đeo một cái xích nhỏ quanh cổ chân để khiến họ luôn nhớ rằng họ đang ở trong tù. Ngoại trừ việc không được xâm phạm về thân thể với tù nhân, các cai ngục được phép làm bất cứ những gì cần thiết để duy trì trật tự của nhà tù.

Kết quả thí nghiệm Stanford cho thấy diễn biến tâm lý phức tạp của hai nhóm và sự xuống cấp về đạo đức. Trong quá trình thí nghiệm, xảy ra đụng độ giữa tù nhân và cai ngục, cai ngục tấn công tù nhân bằng bình chữa cháy, trừng phạt những người cứng đầu bằng cách giam cách ly…. Khoảng 1/3 số người đóng vai “cai ngục” có dấu hiệu trở nên khoái trá với việc làm hại người khác (sadistic) trong khi rất nhiều “tù nhân” bị khủng hoảng tinh thần. Tình trạng khủng hoảng và biến đổi về nhân cách này khiến thí nghiệm phải dừng lại sớm hơn dự định, chỉ sau 6 ngày so với thời gian dự tính là 2 tuần.

Hai thí nghiệm của Milgram và Zimbardo gợi ra những điểm đáng sợ về khả năng một người bình thường có thể trở nên tàn nhẫn và phạm điều ác trong nhiều trường hợp: khi họ không phải chịu trách nhiệm cá nhân, khi cái tôi của họ và của nạn nhân bị mờ đi, khi họ không phải trực tiếp chứng kiến sự chịu đựng của nạn nhân, và khi một thứ quyền lực nào đó ở trên họ ra lệnh hay dung túng cho họ làm điều đó…Đã có một số bộ phim được xây dựng trên các thí nghiệm này, ví dụ như phim Thí nghiệm (Das Experiment) của Đức năm 2001 mô phỏng thí nghiêm Nhà tù Stanford.

Nhưng đáng sợ hơn cả là những gì xảy ra trên thực tế. Khi vụ scandal ở nhà tù Abu Ghraib xảy ra tháng Ba năm 2004, nhiều người đã sốc khi chứng kiến sự tương đồng kỳ lạ giữa thí nghiệm Stanford và những gì thực tế xảy ra ở nhà tù Abu Ghraib ở Iraq. Dù một số người cho rằng sự kiện này chỉ là hiện tượng “con sâu làm rầu nồi canh” nhưng các nghiên cứu kỹ lưỡng về tâm lý các cai tù Abu Ghraib và về điều kiện ở nhà tù này cho thấy hoàn toàn không phải vậy. Những cai ngục như Charles Graner, như Lynndie England trước đó đều không có vấn đề gì về tâm lý và đều được gia đình, bạn bè, hàng xóm đánh giá như những công dân tốt, thân thiện. Để bào chữa cho mình, cả Lynndie England lẫn Charles Graner đều cho rằng họ chỉ là những người lính và họ chỉ biết tuân thủ lệnh trên. Không những thế, cả gia đình, bạn bè họ cũng bào chữa cho họ. Mẹ của England, nữ cai ngục tai tiếng với bức ảnh thòng dây vào cổ một tù nhân để kéo như với súc vật, phát biểu “Bọn chúng chỉ làm những trò trẻ con ngốc nghếch thôi. Chỉ là mấy trò nghịch ngợm”. Sự kiện nhà tù Abu Ghraib là hiện thực hóa những gì từng xảy ra trong thí nghiệm Stanford và cho thấy sự tha hóa tiềm ẩn của con người[1].

Image:Abu-ghraib-leash.jpg

"Trò nghịch ngợm" của Lyndie England




Trái với Mạnh Tử khi cho rằng con người mang thiện tính từ lúc mới lọt lòng mẹ, Tuân Tử nói: con người sinh ra, tính vốn ác. Từ xưa tới nay, cả các nhà triết học lẫn các nhà khoa học vẫn loay hoay tìm hiểu đâu là bản chất con người nhưng đều không có một câu trả lời nào thỏa đáng. Hannah Arendt không tìm cách trả lời đâu là bản chất con người. Cái mà bà muốn tìm hiểu là bản chất của cái ác? Theo bà, cái ác thật tầm thường- vì lẽ nó ở trong mỗi con người bình thường và bất cứ khi nào nó cũng có thể quẫy đầu đứng dậy.

Như thế có phải Arendt bi quan, mất lòng tin vào con người không? Liệu có phải hầu hết mọi người bình thường đều có thể trở thành một Eichmann, đều có thể phạm những tội ác kinh tởm nếu có động cơ phù hợp? Không phải vậy. Arendt vẫn tin vào khả năng lựa chọn đạo đức của con người trong mọi hoàn cảnh, ngay cả khi người lựa chọn hoàn toàn bất lực về chính trị. Bà viết: “Dưới những điều kiện kinh khủng, hầu hết mọi người sẽ chọn tuân thủ nhưng vẫn có một số sẽ bất tuân thủ”. Bà lấy ví dụ trường hợp Đan Mạch, khi người dân nước này từ chối không giao người Do Thái cho Hitler dù rằng Đan Mạch lúc đó đang bị quân Đức chiếm đóng. Khi Hitler định trực tiếp bắt người Do Thái ở Đan Mạch, y nhận ra rằng ngay cả các viên chức Quốc xã ở Đan Mạch cũng đã nhiễm tinh thần nhân đạo ở nơi này và không thể xuống tay với mức độ nhẫn tâm như những kẻ đồng sự ở nhiều nơi khác tại châu Âu.

Người ta vẫn luôn có thể chọn cách nói không với cái Ác, thay vì việc chấp nhận biến mình thành một công cụ của nó, hoặc trở thành một kẻ ngoài cuộc “mũ ni che tai” mặc cho nó hoành hành. Và những câu chuyện về những anh hùng như doanh nhân Oskar Shindler (nguyên mẫu phim Bản danh sách Schildler), như nhà quản lý khách sạn Paul Rusesabagina (nguyên mẫu phim Khách sạn Rwanda) sẽ luôn là những khích lệ đối với chúng ta. Nếu những kẻ như Eichmann trước khi thành hung thần cũng là những người bình thường thì những Shindler, Rusesabagina cũng không khác gì với đa số những người quanh họ trước khi có những hành động anh hùng cứu sống hàng trăm, hàng ngàn người. Con người luôn có thể lựa chọn giữa Thiện và Ác dù hoàn cảnh thế nào. Và Hannah Arendt vẫn luôn tin như vậy.






[1] Tác giả của thí nghiệm Stanford là Zimbardo đã viết một cuốn sách có tên “Hiệu ứng Lucifer: Để hiểu tại sao người tốt lại trở thành kẻ ác” (The Lucifer Effect: Understanding How Good People Turn Evil) so sánh sự kiện nhà tù Abu Ghraib với thí nghiệm Stanford.