Trịnh Hữu Tuệ vs. Cao Xuân Hạo 2

Bài trả lời của Trịnh Hữu Tuệ. Sau bài này không thấy Cao Xuân Hạo trả lời tiếp.

Trịnh Hữu Tuệ

Trả lời Cao Xuân Hạo

Trong bài "Vài lời nhân bài viết của Trịnh Hữu Tuệ", tác giả Cao Xuân Hạo nói:

Ở ta, sự dốt nát về ngôn ngữ...có một lý do tự nhiên: đó là sách và bài vở của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam chưa bao giờ viết một câu nào về tiếng Việt...Lác đác trong sách của vài người...có viết về một vài sự thật không thể chối cãi của tiếng Việt, nhưng chẳng có ai thèm nghe, vì cái định kiến cho rằng tiếng Việt chính là tiếng Pháp được coi là một chân lý thiêng liêng hơn cả sự thật khoa học...Cho nên ông Trịnh Hữu Tuệ viết bài ấy là chuyện hoàn toàn hiểu được...

Thật sự tôi cũng không hiểu lắm cái câu cuối cùng này. Trong bài của mình, tôi đưa ra một số hiện tượng trong tiếng Việt và tìm cách giải thích chúng bằng lý thuyết ngôn ngữ. Những hiện tượng này, theo ý tôi, chính là những „sự thật không thể chối cãi được“ của tiếng Việt. Ví dụ, chúng ta không thể chối cãi được là nếu gọi Hưng và Sơn là họ, thì câu sách của nhau thì chắc chắn họ sẽ đọc sẽ mang nghĩa là Hưng chắc chắn sẽ đọc sách của Sơn và Sơn chắc chắn sẽ đọc sách của Hưng, còn câu sách của nhau thì chắc chắn vợ họ sẽ đọc không thể có nghĩa là vợ Sơn sẽ đọc sách của Hưng và vợ Hưng sẽ đọc sách của Sơn, mà chỉ có thể có nghĩa là vợ Sơn sẽ đọc sách của vợ Hưng và vợ Hưng sẽ đọc sách của vợ Sơn, còn câu vợ nhau sẽ đọc sách của họ thì không chấp nhận được. Tất cả những người Việt tôi từng hỏi đều nhất chí về những điểm này. Lý thuyết tôi dùng để giải thích hiện tượng này không chỉ giải thích được tiếng Việt, mà còn giải thích được những hiện tượng tương tự trong những thứ tiếng khác như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Trung. Đây không phải là một điểm cộng, xét về mặt khoa học, hay sao?

Trong bài viết trên, cũng như trong nhiều bài viết khác của mình, Cao Xuân Hạo luôn xuất phát từ cái tiền giả định là tiếng Việt chắc chắn phải khác hẳn với tiếng Pháp và tiếng Anh. Tiền giả định này luôn đưa ông đến kết luận là bất cứ lý thuyết nào đúng cho tiếng Anh hay tiếng Pháp đều không đúng cho tiếng Việt. Vậy nên ông khẳng định một cách hết sức tự tin là "tiếng Việt ... không thể dùng bất kỳ cái gì của Chomsky được hết."

Có nhiều khả năng giải thích tại sao Cao Xuân Hạo lại có cái tiền giả định này. Khả năng thứ nhất liên quan đến tri thức luận (epistemology) của ông. Có thể Cao Xuân Hạo mang niềm tin hết sức thông thường là con người, khi mới sinh, là một tabula rasa về mặt ngôn ngữ, và tất cả kiến thức ngôn ngữ đều được học từ môi trường. Chỉ khi tất cả những gì ta biết về tiếng Việt đều được học từ môi trường thì tiếng Việt mới có thể khác hẳn tiếng Pháp. Lý do là như sau. Nếu một đứa trẻ không thể học được ngôn ngữ hoàn toàn từ môi trường, thì bắt buộc nó phải có cái gì đó sẵn trong đầu trước giúp nó đoán ra được ngôn ngữ cần học. Ta biết rằng một đứa trẻ có thể học bất kỳ thứ tiếng nào, tiếng Việt hay tiếng Pháp, một cách hoàn hảo. Vậy suy ra là cái mà đứa trẻ có sẵn trong đầu đó phải đủ phổ quát để giúp nó đoán ra cả tiếng Việt lẫn tiếng Pháp, phải đúng cho cả tiếng Việt lẫn tiếng Pháp. Và sự thật là có những quy luật trong ngôn ngữ, ví dụ như quy luật nằm dưới hiện tượng nhắc đến trong đoạn văn trên, không ai có thể học được từ những dữ liệu trong môi trường. Về nguyên tắc, những quy luật này phải đúng cho mọi thứ tiếng, và từ trước đến nay thì chưa có lý do gì để tin là không phải như vậy.

Tiền giả định của Cao Xuân Hạo cũng có thể có một nguồn gốc xã hội học (sociological). Trong bản dịch cuộc nói chuyện giữa Jürgen Habermas và các nghệ sĩ và trí thức Bắc Kinh, dịch giả Trương Hồng Quang có nói trong phần giới thiệu rằng "...điều đáng ngạc nhiên là ngày nay, khi mà trong nội bộ những trí thức hàng đầu của Trung Quốc đang diễn ra các tìm tòi mới mẻ, những đối thoại mang tính cập nhật với phương Tây và các đại biểu tư tưởng, văn hoá quan trọng nhất của nó, trí thức Việt Nam dường như lại huy động mọi tinh hoa của mình để dựng nên những huyền thoại mới về dân tộc và phương Ðông..." Tôi chỉ có thể đồng ý và nói thêm vào rằng việc bảo tiếng Việt khác hẳn với tiếng Pháp, và câu bộ phim được tài trợ bởi PS không phải là tiếng Việt chỉ vì nó giống tiếng Pháp, ^[1] không nằm ngoài cái xu hướng chung của giới trí thức Việt nam mà các nhà ngôn ngữ học, cụ thể là giáo sư Cao Xuân Hạo, là một phần không phải không điển hình.

Nhưng tiền giả định của Cao Xuân Hạo cũng có thể có một lời giải thích tâm sinh học (psycho-biological). Có thể là ông đơn giản không hiểu Chomsky nói gì, và đã dùng lập luận "nếu ta không hiểu Chomsky nói gì thì có nghĩa là ta kém hoặc Chomsky nói sai, và ta không kém" để suy ra là Chomsky nói sai. ^[2] Điều này có thể khó tin đối với nhiều bạn đọc, nhưng có lẽ là sau bài này các bạn sẽ không thấy nó khó tin lắm nữa. Hãy xem Cao Xuân Hạo nói gì về Chomsky:

...Chomsky cho rằng trong một câu như Invisible God created the visible world, ở cấu trúc sâu có ba câu là 1. God is invisible; 2. God created the world; 3, The world is visible. Lời khẳng định này đã cho phép tất cả các nhà ngữ học không phải là môn đệ của Chomsky nói rằng ôn
g ta không hề quan tâm chút nào đến ngôn ngữ trong khi tự nhận mình là nhà ngôn ngữ học. Riêng ở đây, ông không thèm biết rằng ta chỉ có một câu duy nhất, còn những cái mà Chomsky gọi là câu tuyệt nhiên không phải là câu, mà là những ngữ đoạn (phrases...) ...Ba phần Invisible God; created the visible world và the visible world đều đã bị đẩy lùi vào hậu cảnh (backgrounded) và do đó không còn là câu nữa mà chỉ là những danh ngữ (noun phrases), hay những vị ngữ (verb phrases)...

Ví dụ Invisible God created the visible world được Chomsky dùng trong cuốn Language and Mind, trang 16-17, ^[3] khi ông nói về sự giống nhau giữa ngữ pháp triết học thế kỷ 17, cụ thể là Port Royal Grammar, và ngữ pháp tạo sinh (generative grammar) trong những năm 60-70. Tôi xin trích lại đoạn văn, tuy hơi dài nhưng đẹp và sáng sủa một cách tuyệt vời, của Chomsky:

It seems that one of the innovations of the Port-Royal Grammar of 1660... was its recognition of the importance of the notion of the phrase as a grammartical unit... a phrase corresponds to a complex idea and a sentence is subdivided into consecutive phrases, which are further subdivided into phrases...until the level of the word is reached. In this way we derive what might be called "surface structure" of the sentence in question... To use what became a standard example, the sentence "Invisible God created the visible world" contains the subject "invisible God" and the predicate "created the visible world," the latter contains the complex idea "the visible world" and the verb "created," and so on... According to the Port-Royal theory surface structure corresponds only to sound - to the corporeal aspect of language; but when the signal is produced, with its surface structure, there takes place a corresponding mental analysis into what we may call the deep structure, a formal structure that relates directly not to the sound but to the meaning. In the example just given, "Invisible God created the visible world," the deep structure consists of a system of three propositions, "that God is invisible," "that he created the world," "that the world is visible." The propositions that interrelate to form the deep structure are not, of course, asserted when the sentence is used to make a statement; if I say that a wise man is honest, I am not asserting that men are wise or honest, even though in the Port-Royal theory the propositions "a man is wise" and "a man is honest" enter into the deep structure. Rather, these propositions enter into the complex ideas that are present to the mind, though rarely articulated in the signal, when the sentence is uttered.

Ý của Chomsky rõ như ánh sáng ban ngày. Tất nhiên là ông thừa biết, và nhấn mạnh, rằng invisible God không phải là một câu, mà là một ngữ đoạn (phrase). Ngữ đoạn này tương ứng với một mệnh đề (proposition) trong cấu trúc sâu. Mệnh đề này không được tuyên bố (asserted), mà chỉ hiện hữu trong tâm chí (present to the mind) người sử dụng ngôn ngữ khi anh ta phát ngôn. Một mệnh đề present to the mind mà lại not asserted thì chính là một mệnh đề đã được backgrounded, không phải cái gì khác. Tóm lại, Chomsky nói đúng những gì mà Cao Xuân Hạo bảo ông "không thèm biết". Xin lưu ý là Language and Mind là một cuốn sách nhằm vào những người đọc bình thường, không phải các nhà ngôn ngữ học hay các triết gia. Việc Cao Xuân Hạo hiểu sai một đoạn văn đơn giản như thế này đủ để khiến ta nghi ngờ những gì ông nói về Chomsky liên quan đến những tác phẩm chuyên môn và khó hiểu hơn rất nhiều của tác giả này.

Khi nói về các nhà nghiên cứu ngôn ngữ Việt nam, Cao Xuân Hạo nói:

...các nhà ngôn ngữ học Việt Nam chưa bao giờ dành ra một phút để quan sát xem thử người Việt nói năng như thế nào... có những tác giả tuyên bố thẳng thừng rằng những câu như Bàn lau rồiTôi tên là Nam đều sai ngữ pháp và thậm chí vô văn hóa. Chẳng qua vì họ thấy không thể phân tích bằng ngữ pháp tiếng châu Âu được mà thôi... hay

Nếu ta coi đây là một ví dụ nhằm phê bình cung cách làm việc nói chung của các nhà ngôn ngữ học Việt nam, tức là tuyên bố những gì người Việt nói là sai chỉ vì chúng không hợp với lý thuyết mình biết, thì ta sẽ thấy rằng ngoại diên của khái niệm "các nhà ngôn ngữ học Việt nam" ở đây phải là một tập hợp gồm ít nhất, nếu không phải là duy nhất, một phần tử là chính giáo sư Cao Xuân Hạo. Trong bài "Về khái niệm quy tắc ngữ pháp", Cao Xuân Hạo đưa ra một quy tắc là trong một ngữ đoạn vị từ có bổ ngữ trực tiếp, bổ ngữ này chỉ có thể tách ra khỏi vị từ trung tâm bằng một trạng ngữ nếu nó là một danh ngữ được dánh dấu một cách hiển ngôn là không xác định. Xin bạn đọc đừng cuống, thậm chí xin bạn đọc hãy bình tĩnh mà làm quen với cái "quy tắc" này, vì rất có thể con của bạn sẽ phải học 300 quy tắc như thế này, nếu ước mơ của giáo sư Cao Xuân Hạo trở thành sự thật và cuốn sách 300 quy tắc ngữ pháp của tiếng Việt do Tiểu ban Tiếng Việt trong nhà trường thuộc Hội Ngôn ngữ học Thành phố Hồ Chí Minh đang soạn thảo được đưa vào nhà trường để dạy người Việt nói tiếng Việt cho đúng. Quay lại với quy tắc ở trên. Dựa vào nó, Cao Xuân Hạo đưa ra những câu mà ông tuyên bố là "sai" sau đây:

1. 
   
   
1. Nó gửi cho mẹ bức thư ấy
2. Họ tiếp tục giết trên biển Bắc cá voi xanh.
3. Những người cứu hộ lôi ra từ đống đổ nát các nạn nhân.
4. Họ cần biết sử dụng thành thạo la bàn.

Tất cả những người tôi đã từng hỏi đều nói rằng câu (1a) hoàn toàn ổn. Còn những câu (1b-d) thì chính Cao Xuân Hạo cũng phải bảo rằng "trên các phương tiện truyền thông đại chúng ta được nghe mỗi ngày vài chục câu kiểu như [vậy]..." Tóm lại, đây là những kiểu câu mà người Việt dùng thường xuyên. Ai cũng có thể thấy rằng chúng hoàn toàn ổn về mặt ngữ pháp, và nghe hoàn toàn tự nhiên nếu phát ngôn trong hoàn cảnh dụng ngữ phù hợp. Nhiệm vụ của người làm ngôn ngữ là giải thích cái khả năng cấu tạo và sử dụng những câu như vậy của
người Việt, không phải tuyên bố rằng "những câu như thế, phàm là người nói tiếng Việt như tiếng mẹ đẻ đều không thể chấp nhận được" và nhận xét về những "người Việt" nói "những câu như thế" là "họ chưa bao giờ được học một cách hiển ngôn những quy tắc ngữ pháp hữu quan" và than phiền là nếu "cứ cái đà này", ý là nếu không mau dạy cho trẻ con 300 quy tắc ngữ pháp nói trên, thì "đến một lúc nào đấy không còn có thể xác lập một quy tắc ngữ pháp nào nữa, hay nói một cách khác, tiếng Viết không còn có ngữ pháp nữa – và điều đó cũng có nghĩa là trên thế gian này không còn có một cái gì đáng gọi là "tiếng Việt" nữa." ^[4]

Để kết thúc, tôi xin nói vài lời bắt nguồn từ ý thức rằng độc giả talawas phần lớn là người Việt nam. Tôi không hề có ý phủ nhận những thành quả về ngôn ngữ học của giáo sư Cao Xuân Hạo. Trong những nhà ngôn ngữ học Việt nam tôi đã từng được biết thì ông là một người xuất sắc. Tuy nhiên, điều đó không loại trừ khả năng ông không hiểu, hoặc hiểu nhầm, một số vấn đề, và có thể bị phê phán. Điều này chỉ có nghĩa là ông không khác gì những nhà khoa học khác. Những gì tôi viết phê bình ông, đối với một số người, có thể nghe hơi thiếu tôn trọng. Tôi thực sự không cố ý như vậy. Tôi chỉ muốn nói ra những gì mình tin là đúng một cách thẳng thắn và không quá nhạt nhẽo. Nếu có hơi "thiếu tôn trọng" thì cũng chỉ vì khả năng hạn chế của ngôn ngữ, nhất là tiếng Việt, trong việc diễn tả nội dung thuần túy và vô cảm, hoặc vì niềm tin sâu sắc của tôi là dù một nhà ngôn ngữ học có đáng được nể trọng đến đâu chăng nữa thì cũng không thể đáng được nể trọng hơn ngôn ngữ học.

© 2004 talawas

---

^[1]Trong bài Vài lời về quy tắc ngữ pháp, Cao Xuân Hạo nói „Một câu văn "Tây" đến như Bô phim được tài trợ bởi PS mà còn có người coi là thứ "tiếng Việt trong sáng" thì ngày suy vi của tiếng Việt không còn xa lắm nữa.“
^[2]Lập luận này, xét về mặt sinh học, mang lại lợi thế về tiến hóa, và chúng ta ai cũng thừa hưởng cái gien gây ra nó. Trong triết học, Niezsche đã nói nhiều câu mang ý này, ví dụ "...die Falschheit eines Urteils ist uns noch kein Einwand gegen ein Urteil... Die Frage ist, wieweit es lebenfördernd, lebenerhaltend, arterhaltend, vielleicht gar artzüchtend ist..." (Nietzsche, Jenseits von Gut und Böse, Nr. 4). Cám ơn Patrick Raszelenberg vì đã mang lại yên sĩ phi lý thuần cho tôi về Nietzsche.
^[3]Cám ơn Trần Thuần vì đã chỉ ra đoạn văn này. Trần Thuần cũng như tôi, "nhớ mang máng đã đọc câu trích Invisible God created the visible world đâu đó". Nhưng anh hơn tôi ở chỗ là anh đã "truy ra nguồn gốc" được cái "đâu đó" ấy.
^[4]Xem Cao Xuân Hạo, Vài lời về quy tắc ngữ pháp. Lập luận của Cao Xuân Hạo có vẻ như là nếu như ông không “xác lập” được “quy tắc” cho tiếng Việt thì có nghĩa là tiếng Việt không có ngữ pháp. Và nếu tôi hiểu đúng những gì Cao Xuân Hạo nói, thì nhiệm vụ của nhà ngôn ngữ học là quan sát xem người Việt nói năng như thế nào, dựa vào đó viết ra những quy tắc ngữ pháp hiển ngôn và dạy lại chúng cho người Việt để giúp họ tránh được những câu "sai" mà họ vẫn nói mỗi ngày hàng chục lần. Tôi xin để bạn đọc tự đánh giá mức độ lô-gích của những ý tưởng này.

Một bài không liên quan lắm nhưng cũng hơi liên quan. Bài này xuất hiện trước các cuộc tranh luận giữa hai người, sau khi Nguyễn Hoàng Sơn (núi vàng núi xanh) phê phán quan điểm của Cao Xuân Hạo về chữ Hán và chữ Quốc ngữ.

19.2.2003

Trịnh Hữu Tuệ

Một vài nhận xét về việc Nguyễn Hoàng Sơn vs. Cao Xuân Hạo

Đọc bài "Dùng chữ quốc ngữ là một "tai hoạ" ư?" của Nguyễn Hoàng Sơn (VNQĐ tháng 6.2002, talawas 23.01.2003), trong đó tác giả phê bình những quan điểm của GS Cao Xuân Hạo về chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, ta thấy có hai điểm không ổn. Thứ nhất, GS Cao Xuân Hạo nói một đằng, Nguyễn Hoàng Sơn phê bình một nẻo. Thứ hai, Nguyễn Hoàng Sơn phê bình những cái hoàn toàn không đáng phê bình.

Hãy xem xét trường hợp thứ nhất. GS Cao Xuân Hạo nói rằng xét "trên bình diện ngôn ngữ học lý thuyết, chữ quốc ngữ không phải là một cách viết thích hợp với tiếng Việt".^[1] Tất nhiên ông nói như vậy là vì ông đã nghiên cứu cấu trúc âm vị học của tiếng Việt, so sánh nó với các thứ tiếng dùng chữ La-tinh khác. Kết quả nghiên cứu được trình bày đầy đủ trong một cuốn sách, được in bằng cả tiếng Pháp lẫn tiếng Việt, và trong cả các bài viết ở đây ở kia, muốn đọc là có ngay. Vậy nếu muốn phê bình Cao Xuân Hạo thì ta phải làm gì? Tất nhiên là ta phải đọc những gì ông viết về vấn đề này để rồi chỉ ra rằng kết luận trên của ông là vô lý, tức là chỉ ra rằng xét trên bình diện ngôn ngữ học, chữ quốc ngữ thích hợp với tiếng Việt. Một việc làm hết sức hiển nhiên. Nhưng Nguyễn Hoàng Sơn có làm như vậy không? Không! Thay vì đó, ông tuyên bố "chữ quốc ngữ là một hạnh ngộ của dân tộc ta, một động lực to l
ớn trên con đường canh tân đất nước". Ông đưa ra một loạt ví dụ các nhà nho tên tuổi đã ca ngợi chữ quốc ngữ ra sao, nói rằng "chính lòng yêu nước, thương nòi đã khiến ông cha ta nhanh tróng nhận ra thứ chữ mới là một lợi khí để chấn hưng dân khí, mở mang dân trí, bồi dưỡng nhân tài, vấn hồi lại độc lập." Sau đó ông trách GS Cao Xuân Hạo đã "làm người đi học phân tâm, làm giảm lòng yêu và tự hào về chữ viết, rộng ra là văn hoá của dân tộc, lòng kính trọng với các bậc tiền bối". Về chữ Nôm cũng vậy. GS Cao Xuân Hạo nói rằng "theo một chuyên gia Hán Nôm...chữ Nôm khó hơn chữ Hán rất nhiều".^[2] Một nhận xét mang tính khoa học, có thể dễ dàng phủ nhận bằng khoa học. Nhưng Nguyễn Hoàng Sơn đã không dùng khoa học để phản bác, mà chỉ nhắc nhở rằng"chính nhờ thứ chữ phức tạp ấy và những người không ngại mang tiếng nôm na mách qué chúng ta ngày nay mới có "Quốc âm thi tập" (Nguyễn Trãi)..., "Truyện Kiều (Nguyễn Du), thơ Xuân Hương, thơ Bà Huyện... để mà ngâm ngợi, tự hào và giới thiệu với bạn bè thế giới đấy", và lên án GS Cao Xuân Hạo nghĩ như vậy là "vô ơn với chữ Nôm và những người sáng tạo ra nó..." Ta có thể thấy rằng Nguyễn Hoàng Sơn đi lạc đề hoàn toàn. GS Cao Xuân Hạo nói trên cơ sở khoa học, Nguyễn Hoàng Sơn nói trên cơ sở chẳng hiểu là gì học nữa. Những gì Nguyễn Hoàng Sơn nói ngẫu nhiên đúng - tất nhiên là Nguyễn Du viết Truyện Kiều bằng chữ Nôm rồi - và có thể có một giá trị hùng biện nào đấy trong một cuộc tranh luận khác, nhưng khi phạm vi bàn luận là ngôn ngữ học lý thuyết, thì chúng chẳng đúng cũng chẳng sai, và chẳng có bất kì một giá trị gì. Nguyễn Hoàng Sơn không hề chỉ ra được rằng GS Cao Xuân Hạo nói sai, ông chỉ lớn tiếng nhắc nhở rằng không được phép nói như vậy. Chúng ta không thể không nghĩ đến những lời lên án Galileo của nhà thờ châu Âu thời trung cổ.

Sự thiếu (khoa) học của Nguyễn Hoàng Sơn còn thể hiện ở một loạt những lời chỉ trích hết sức vô lý. Ví dụ, khi nhắc đến cuốn sách "Âm vị học và Tuyến tính", Nguyễn Hoàng Sơn nói rằng GS Cao Xuân Hạo đã "bỏ công viết một cuốn sách tiếng Pháp", rồi thêm vào một cách mỉa mai rằng "chắc là cho các ông Tây". Sự mỉa mai này hoàn toàn vô căn cứ. Thứ nhất, cuốn sách đó có cả bằng tiếng Việt. Thứ hai, lý do tại sao GS Cao Xuân Hạo viết bản đầu tiên bằng tiếng Pháp là hoàn toàn dễ hiểu. Ngôn ngữ học hiện đại, cũng như nhiều môn khoa học khác, được xây dựng trên những thứ tiếng châu Âu, trong đó có tiếng Pháp. Dịch toàn bộ số lượng khổng lồ những khái niệm khoa học ra tiếng Việt để viết một cuốn sách tiếng Việt mà vào thời đó chắc chỉ để cho một vài ông bạn đều biết tiếng Pháp đọc là một việc dở hơi! Khi thấy có nhu cầu, GS Cao Xuân Hạo cũng đã bỏ rất nhiều công dịch cuốn sách đó ra tiếng Việt. Ta tự hỏi bản tiếng Việt đối với Nguyễn Hoàng Sơn có dễ hiểu hơn bản tiếng Pháp không. Thứ ba, ngôn ngữ không phải là tiêu chuẩn để đánh giá một công trình khoa học. Chỉ có người không bình thường về trí tuệ mới đi trách Newton đã viết bằng tiếng La-tinh chứ không phải tiếng Anh.

Khi GS Cao Xuân Hạo nhắc đến kết quả thí nghiệm của một nhóm học giả Mỹ về chứng alexia để củng cố ý kiến của mình, Nguyễn Hoàng Sơn chỉ trích rằng đây chỉ là một "thí nghiệm duy nhất... mà chắc GS cũng chỉ đọc trên báo, chưa được kiểm nghiệm". Lời chỉ trích này cho thấy Nguyễn Hoàng Sơn không có khái niệm gì về cách làm việc khoa học. Nếu mới chỉ có một thí nghiệm, hoặc ta chỉ biết về một thí nghiệm, thì việc trích kết quả của thí nghiệm ấy là hoàn toàn bình thường, chẳng việc gì ta phải đợi đến thí nghiệm thứ hai, thứ ba cả. Còn việc chỉ đọc trên báo mà chưa kiểm nghiệm thì gần như là điều tất nhiên. Chính vì thế nên mới có hàng nghìn tờ chuyên san khoa học, để mọi người có thể đọc mà không cần đến tận nơi kiểm nghiệm.

Nguyễn Hoàng Sơn nói "lý do CXH phản đối từ thuần Việt là vì nó... dễ hiểu quá, ông nói "từ thuần Việt dễ hiểu thật, nhưng đó chính là nhược điểm lớn nhất của nó"! Trời đất ơi, cứ cái đà này chắc ông sẽ là người ủng hộ cho việc nói những câu thật cầu kì như các ông đồ gàn ngày xưa, mỗi câu là một điển cố, người nghe phải nát óc ra mới hiểu được thì mới là thông minh sâu sắc ư?" Hãy xem có đúng GS Cao Xuân Hạo ủng hộ "nói những câu thật cầu kì như các ông đồ gàn ngày xưa" không. Đoạn văn đầy đủ của GS Cao Xuân Hạo là, "Từ "thuần Việt" dễ hiểu thật, nhưng đó chính là nhược điểm lớn nhất của nó, vì khi một thuật ngữ quá dễ hiểu, thì cách hiểu "quá dễ" ấy có rất nhiều xác suất là lối "vọng văn sinh nghĩa" - tức là cứ nhìn chữ mà đoán mò ra nghĩa, cho nên có thể sai hoàn toàn. Trong nhiều ngành, trên thực tế đã có hàng ngàn thuật ngữ được hiểu như thế, chẳng hạn như tình thái, hàm nghĩa, ngữ dụng, sở chỉ, v.v. là những thuật ngữ có vẻ dễ hiểu đến nỗi ai cũng cho là mình hiểu rồi, cho nên không thấy cần đọc sách nữa. Chính tính chất trừu tượng, khó hiểu (?) của thuật ngữ Hán-Việt tránh được cho ta cái hiểm họa ấy." Ta có thể thấy ông hoàn toàn có lý trong trường hợp này. Chẳng phải vô cớ mà khái niệm chủ chốt trong lý thuyết thông tin được gọi là entropy, một từ mà thoạt đầu nhìn cả tây lẫn ta đều không ai hiểu. Cha đẻ của lý thuyết thông tin, Claude Shannon, đã phải dùng từ này vì "không ai hiểu nó là cái gì",^[3] để ai muốn hiểu được nó thì phải tìm hiểu kỹ càng chứ đừng có đoán mò. Tóm lại, việc dùng những từ lạ, không hiểu được một cách thông thường trong khoa học là một việc hết sức bình thường. Nguyễn Hoàng Sơn một là không hiểu nổi điều này, hai là không hiểu nổi GS Cao Xuân Hạo muốn nói gì.

Một bài phê bình như bài của Nguyễn Hoàng Sơn, nếu không đọc với một thái độ canh chừng, xem xét kỹ quan điểm, lời nói của người bị phê bình, thì có thể dẫn đến những cái nhìn sai lạc. Nhưng nếu biết được rằng phần lớn những cái nó phê bình một là không tồn tại, hai là không đáng để mang ra phê bình, thì ta sẽ nhìn ra bài viết giá trị được bao nhiêu: rất ít.

© 2003 talawas

---

^[1] Cao Xuân Hạo, "Mấy nhận xét về chữ Quốc ngữ". CXH còn nói thêm sau đó "trên bình diện thực tiễn, dùng chữ quốc ngữ...vẫn có một thuận lợi khá quan trọng ở chỗ nó đưa nước ta vào cái khối cộng đồng lớn của những nước dùng chữ La Tinh trên sách báo, giấy tờ và biển hiệu".
^[2] Cao Xuân Hạo, "Chữ Tây và chữ Hán, thứ chữ nào hơn?"
^[3] Jerry Campbell, Grammatical Man, tr. 32.

Trịnh Hữu Tuệ vs. Cao Xuân Hạo

Nhân việc bạn Hana và bạn Quốc Anh hỏi về cuộc tranh luận giữa Cao Xuân Hạo và Trịnh Hữu Tuệ về ngôn ngữ học, tớ copy luôn ở đây cho các bạn nào ở Việt Nam không vào được talawas đọc.

Bài 1:

Trịnh Hữu Tuệ

Một cách nhìn tiếng Việt ‚quái gở’?

0.

Mục đích chính của tôi trong bài này là làm một người ‚ngoại đạo’ hiểu hơn một chút về một trong những cách tiếp cận của ngôn ngữ học hiện đại, tức là cách tiếp cận của trường phái ngữ pháp tạo sinh, khởi xướng bởi Noam Chomsky từ những năm 50 và từ đó đến nay đã trở thành gần như một quan niệm tiêu chuẩn về ngôn ngữ mặc dù số người đi theo nó không phải là đa số. Trước hết tôi sẽ nói qua về lý thuyết ngôn ngữ nói chung với tư cách là một lý thuyết khoa học, được xây dựng trên những cách thức và theo đuổi những mục đích bình thường của một khoa học tự nhiên. Sau đó tôi sẽ phân tích một hiện tượng cụ thể trong ngôn ngữ, hiện tượng đề hóa trong tiếng Việt. Xin lưu ý là phân tích của tôi không có gì mới. Nó chỉ có mục đích duy nhất là minh họa một cách cụ thể hơn những gì nói ở phần một. Tôi sẽ đơn giản hóa tối đa những phần động đến lý thuyết chuyên môn, vì vậy nên chắc chắn là sẽ không thể tránh khỏi có những thiếu sót mà tôi hy vọng sẽ bù đắp được phần nào trong phần chú thích.


1.

Những ai đã từng nghe nói về ngôn ngữ học hiện đại đều biết cái tên Noam Chomsky, đều biết đến khái niệm cấu trúc sâu (deep structure), cấu trúc bề mặt (surface structure) và nhất là chuyển vị (movement). Nhiều người còn biết rằng cấu trúc sâu liên quan đến những gì ta nghĩ, cấu trúc bề mặt liên quan đến những gì ta nói, và chuyển vị là thao tác dẫn ta đi từ cấu trúc sâu đến cấu trúc bề mặt.

Thực ra cấu trúc sâu không có gì là sâu sắc cả. Nó chỉ là một phương tiện lý thuyết để giải quyết một số những vấn đề gặp phải trong việc mô tả kiến thức ngôn ngữ mà thôi. Ví dụ cho một câu hỏi như who did John see. Khi nghe câu này, ta biết rằng who là đối tượng của see. Ngoài ra, ta còn biết rằng trong tiếng Anh, đối tượng của động từ thường đứng sau động từ, ví dụ ta biết rằng trong câu John saw Mary, Mary là đối tượng của hành động nhìn, là người bị nhìn. Hai cách giải quyết vấn đề có vẻ hợp lý nhất là (a) nói rằng đối tượng có thể đứng sau hoặc đứng trước động từ, và (b) nói rằng đối tượng luôn luôn đứng sau động từ nhưng trong một vài trường hợp nó được phát âm ở chỗ khác. ^[1]

Nếu chúng ta chọn (a), chúng ta sẽ mô tả who did John see và John saw Mary bằng hai quy luật khác nhau. Nếu chọn (b), chúng ta sẽ mô tả cả hai câu bằng một quy luật và ngoài ra, đối với câu who did John see, chúng ta sẽ áp dụng một phép chuyển hóa để đưa đối tượng của động từ lên đầu câu. Nếu chọn (a), chúng ta sẽ có hai cấu trúc A và B hoàn toàn không liên quan gì đến nhau. Nếu chọn (b), chúng ta sẽ có một cấu trúc A và một cấu trúc A', và A' chính là A sau khi qua quá trình chuyển hóa. Chomsky đã chọn (b). Có thể thấy rằng nếu theo cách giải quyết (b), câu who did John see, khi chưa qua chuyển hóa, có một cấu trúc giống với câu John saw Mary. Cấu trúc này là cấu trúc sâu, và thao tác chuyển hóa ở đây được gọi là chuyển vị (movement). ^[2]

Về mặt logic thì không có cơ sở gì để nói rằng (a) hơn hay (b) hơn. Chomsky đã chọn (b) thuần túy vì ông thấy rằng làm như vậy, chúng ta mô tả được kiến thức ngữ pháp chính xác hơn, kinh tế hơn, và hợp với linh cảm của người sử dụng ngôn ngữ hơn. ^[3]

Những khái niệm cấu trúc sâu, cấu trúc bề mặt, hay chuyển vị, là những khái niệm lý thuyết. Ta chỉ có thể hiểu được chúng, cũng như nói về chúng, trong khuôn khổ của cái lý thuyết trong đó chúng hình thành và đóng một vai trò nhất định. Cũng như khái niệm sức hút chỉ có nghĩa trong khuôn khổ vật lý Newton. Nếu tự nhiên nói trái đất hút mặt trăng thì nghe sẽ rất giống già làng. Có thể coi 'chuyển vị' hay 'sức hút' là những ẩn dụ, những cách diễn đạt tiện lợi nhất cho việc mô tả hay giải thích những hiện tượng nhất định, và một lý thuyết khoa học là một câu chuyện. Ta chỉ hiểu được ẩn dụ khi ta hiểu câu chuyện, hiểu ý của tác giả mà thôi.

Trong khoa học tự nhiên, quá trình bí hiểm nhất là quá trình đi từ các dữ liệu quan sát đến một lý thuyết mô tả và giải thích được chúng. Quá trình này được một số các nhà triết học gọi là context of discovery. Theo họ, context of discovery không thể trở thành mục tiêu tìm hiểu của triết học được bởi đó là một quá trình tâm lý chủ quan không tuân theo một quy luật nhất định nào. ^[4]
Thật vậy, nếu có thể có những quy luật giúp ta đi từ dữ liệu quan sát đến lý thuyết thì ai cũng có thể trở thành một Einstein nếu chịu khó vào phòng thí nghiệm đọc các số đo. Câu hỏi của khoa học tự nhiên không phải là 'làm thế nào để đi từ dữ liệu D đến một lý thuyết mô tả và giải thích D', mà là 'lý thuyết nào mô tả và giải thích D hay hơn.' Nhà khoa học tự nhiên không có nhiệm vụ nói anh ta đi đến lý thuyết ra sao, anh ta chỉ có nhiệm vụ nói lý thuyết của anh ta mô tả và giải thích các hiện tượng ra sao và nó tốt hơ
n các lý thuyết khác ở điểm nào.

Những điều này vẫn luôn được coi là tất nhiên từ thuở khai sinh của khoa học tự nhiên. Nhưng trong ngôn ngữ học thì lại có một giai đoạn trong đó tình hình khác hẳn. ^[5] Trong một thời gian, những nhà ngôn ngữ học nổi tiếng nhất đặt mục tiêu là tìm ra những quy tắc máy móc giúp ta đi từ những dữ liệu quan sát được trong một ngôn ngữ L đến một lý thuyết về L. Những quy tắc này sau được gọi là discovery procedures. Những discovery procedures gồm những phương pháp, hay những trắc nghiệm, giúp ta tìm ra được cấu trúc các câu và cuối cùng là cấu trúc của một tập hợp các câu, i.e. một ngôn ngữ. Nhà ngôn ngữ học có nhiệm vụ cho thấy tại sao anh lại gán cho một chuỗi âm thanh S cấu trúc A, tức là anh phải cho biết anh đã dùng những trắc nghiệm gì đối với S để đi được đến A.

Theo tôi, đóng góp lớn nhất của Chomsky là làm được (phần lớn) các nhà nghiên cứu ngôn ngữ quay trở lại với cách suy nghĩ bình thường của một người làm khoa học. Trong Chomsky (1957), ông lập luận rằng discovery procedures là một mục tiêu quá cao đối với một môn khoa học, và không có lý do gì để nghĩ ngôn ngữ học là một ngoại lệ. ^[6] Các nhà ngôn ngữ học không nên hỏi 'làm thế nào để tìm ra cấu trúc của câu S'; họ chỉ nên hỏi 'dùng cấu trúc nào cho S thì mô tả và giải thích được các hiện tượng hay hơn.' Khả năng giải thích các hiện tượng của cách phân tích A đối với câu S biện minh cho việc coi A đúng là cấu trúc của S. Đây là một điểm tuy đơn giản nhưng hết sức quan trọng. Nếu không hiểu nó thì sẽ không thể hiểu được ngôn ngữ học hiện đại.

Một điểm quan trọng nữa là sự phân biệt giữa (i) những gì người bản ngữ (native speakers) nói và (ii) những gì người bản ngữ biết là có thể nói được. Tuy (i) rất quan trọng, nhưng (ii) còn quan trọng hơn, vì nó mới là mục tiêu cuối cùng của ngôn ngữ học. (i) giúp chúng ta đoán ra (ii), nhưng để đoán ra (ii) nhiều khi ta phải cho người bản ngữ đối mặt với những câu họ chưa bao giờ nghe hoặc nói trong đời nhưng lại có khả năng đưa ra nhận xét về chúng. Đây là đặc điểm bình thường nhất của cái gọi là thí nghiệm. Một nhà vật lý sẽ không bao giờ nghĩ đến chuyện ra vườn quan sát lá rơi và hy vọng nhìn ra được quy luật về gia tốc rơi tự do. Những hiện tượng thường ngày bị ảnh hưởng của quá nhiều yếu tố mà ta không biết nên nhiều lúc ta phải tạo ra một môi trường nhân tạo không thể có được trong tự nhiên để tìm ra 'sự thật'. Nhiều người không hiểu cái điểm hết sức đơn giản này nên thường phê bình Chomsky là hay dùng những câu 'chẳng nghe ai nói bao giờ', ví dụ như the teachers asked what attitudes about each other the students had. Họ không hiểu rằng những nhận xét của người bản ngữ về những câu như thế này có thể là cái chìa khóa để tìm ra những quy luật sâu sắc của ngôn ngữ.


2.

Sau phần giới thiệu khá dài dòng ở trên, tôi nghĩ chúng ta đã có đủ 'cơ bản' để đi vào vấn đề chính mang tính thuần túy ngôn ngữ học hơn một chút. Trong tiếng Việt, ta có những kiểu câu sau đây.

(1)	cơm thì tôi ăn về ngôn ngữ học thì tôi đã tìm được hai quyển sách của Cao Xuân Hạo

Ta có thể thấy là trong các câu trên, có một thành phần trong câu được coi là đề của câu, phần còn lại được coi là thuyết. Đề đứng ở đầu câu và được nối với thuyết bằng từ thì. Câu hỏi là liệu ta có nên dùng khái niệm chuyển vị để phân tích các câu trong (1) không. Đối với câu hỏi này, Cao Xuân Hạo (1986) đã có một câu trả lời dứt khoát:

‚[theo] các nhà ngữ pháp tạo sinh [thì] Đề [...] là kết quả của những thao tác chuyển hóa [...] gọi là ‚chuyển vị’ (movement) [...] Đối với một ngôn ngữ như tiếng Anh [...] quan niệm Đề như vậy không phải là hoàn toàn vô lý [...] nhưng làm như vậy đối với một ngôn ngữ [...] như tiếng Việt thì sự vô lý đạt đến mức quái gở.’

Ngược lại với Cao Xuân Hạo, tôi cho rằng có ít nhất một số cấu trúc Đề-Thuyết của tiếng Việt có thể được coi là kết quả của chuyển vị, ví dụ như những câu trong (1). Tôi sẽ lập luận rằng vì những cấu trúc này tuân theo đúng những quy luật mà những cấu trúc được coi là kết quả của chuyển vị trong tiếng Anh cũng tuân theo nên ta có bằng chứng là chúng cũng là kết quả của chuyển vị. Xin lưu ý là đây không phải một lập luận logic, dựa trên diễn dịch và vì vậy nhất thiết phải đúng. Tôi không chứng minh được là những câu trong (1) là kết quả của chuyển vị, tôi chỉ đưa ra bằng chứng cho thấy chúng ta có thể tin như vậy mà thôi. Về điểm này ngôn ngữ học cũng không khác gì các môn khoa học tự nhiên khác. Trong ngành y, nếu một người có đủ các triệu chứng của bệnh lao thì chúng ta sẽ tin anh ta bị bệnh lao và dùng những kiến thức về bệnh lao để chữa, mặc dù về logic thì hoàn toàn có thể có một bệnh khác cũng có những triệu chứng như vậy.


2.1.

Trước khi xem xét bằng chứng thứ nhất, chúng ta cần phải làm quen với một số khái niệm sau: chủ ngữ, vị ngữ, bổ ngữ, và phụ ngữ. Chủ ngữ thường là chủ thể hành động, đứng trước động từ. Vị ngữ là tất cả những gì không phải chủ ngữ. Bổ ngữ thường chỉ đối tượng của động từ và đứng sau động từ. Phụ ngữ thường nói thêm những thông tin không bắt buộc như nơi chốn, thời gian, phong cách... Ví dụ trong câu dưới đây,

(2)	Sơn hôn My sau khi xem Titanic

Sơn là chủ ngữ, hôn My sau khi xem Titanic là vị ngữ, My là bổ ngữ và sau khi xem Titanic là phụ ngữ. Ta có thể diễn tả những thông tin này bằng cách dùng ngoặc vuông và subscript như sau.

(3)	[câu [chủ ngữ Sơn] [vị ngữ [động từ hôn] [bổ ngữ My] [phụ ngữ sau khi xem Titanic] ] ]

Một quan sát khái quát đúng cho rất nhiều các thứ tiếng là quy luật mang tên CED, viết tắt của conditions on extraction domains. ^[7] Nôm na thì CED nói rằng trong khi ta có thể chuyển vị một thành phần nằm trong bổ ngữ, ta không thể chuyển vị một thành phần nằm trong chủ ngữ hay phụ ngữ. Ba ví dụ dưới đây sẽ cho thấy điều này. (Tôi sẽ dùng * để đánh dấu một câu không hợp với linh cảm của người bản ngữ, i.e. sai ngữ pháp)

(4)	I wonder [câu who John saw [bổ ngữ a picture of ___ ]] * I wonder [câu who [chủ ngữ a picture of ___ ] is lying on the table] * I wonder [câu who John gets angry [phụ ngữ when he sees a picture of ___ ]]

Vậy nên chủ ngữ và phụ ngữ được đặt tên là những hòn đảo (island). Những hiện tượng như trong (4b-c) được gọi là hiệu ứng đảo (island effects). Có thể thấy cái ẩn dụ ‚đảo’ cũng là một hệ quả của việc dùng ẩn dụ ‚chuyển vị’. Những gì nằm trong một chủ ngữ hay một phụ ngữ phải chịu cùng một số phận với Robinson Crusoe, tức là không đi đâu được. Ta có thể coi CED là phép chẩn đoán giúp ta biết liệu một cấu trúc có phải là kết quả của chuyển vị hay không. ^[8]

Quay lại với tiếng Việt. Chúng ta sẽ thấy là ít nhất một số cấu trúc Đề-Thuyết của tiếng Việt tuân theo CED, tức là cho thấy hiệu ứng đảo. Cụ thể là những trường hợp như sau.

(5)	tôi đã tìm được [bổ ngữ hai quyển sách về ngôn ngữ học của Cao Xuân Hạo] về ngôn ngữ học thì tôi đã tìm được [bổ ngữ hai quyển sách ___ của Cao Xuân Hạo]

(6)	[chủ ngữ hai quyển sách về ngôn ngữ học của Cao Xuân Hạo] chắc chắn sẽ gây ra tranh cãi * về ngôn ngữ học thì [chủ ngữ hai quyển sách ___ của Cao Xuân Hạo] chắc chắn sẽ gây ra tranh cãi

(7)	tôi rất vui [phụ ngữ khi tìm được hai quyển sách về ngôn ngữ học của Cao Xuân Hạo] * về ngôn ngữ học thì tôi rất vui [phụ ngữ khi tìm được hai quyển sách ___ của Cao Xuân Hạo]

Những câu (a) là những câu 'bình thường', những câu (b) là những câu có 'đề hóa'. Ta thấy rằng ta chỉ có thể đề hóa một thành phần nằm trong bổ ngữ, nhưng không thể đề hóa một thành phần nằm trong chủ ngữ hay phụ ngữ. ^[9]

Điểm quan trọng nhất ở đây là nếu ta coi những cấu trúc Đề-Thuyết ở trên là kết quả của chuyển vị thì ta có thể mô tả được hiệu ứng đảo trong (6b) và (7b) bằng CED, một quy luật đằng nào cũng phải có và ngoài ra còn đúng cho rất nhiều các thứ tiếng khác. Nếu ta coi chúng là những cấu trúc cơ bản thì hiệu ứng đảo trong (6b) và (7b) sẽ phải được giải thích bằng cách khác. Cho đến nay tôi chưa thấy có 'cách khác' nào cả.

Vậy coi đề hóa là một thao tác chuyển vị có phải là một sự 'vô lý đạt đến mức quái gở' không? Tôi nghĩ là không. Nếu bảo trái đất hút mặt trăng mà mô tả được chuyển động của các hành tinh thì việc bảo trái đất hút mặt trăng không có gì là quái gở cả. Tại sao lại không coi ít nhất một số trường hợp đề hóa là chuyển vị, nếu nói như vậy có thể mô tả được các hiện tượng trong ngôn ngữ?



2.2.

Bây giờ ta đi đến bằng chứng thứ hai cho thấy một số trường hợp đề
hóa là chuyển vị. Cũng như trên, trước hết ta phải làm quen với một vài khái niệm. Những khái niệm này không có gì khó hiểu nhưng cần kiên nhẫn. Tôi xin bạn đọc hãy chịu khó một chút.

Chắc ai cũng biết rằng câu luôn luôn có một cấu trúc. Nói cách khác, câu không chỉ là một chuỗi các từ đứng cạnh nhau, mà các từ này còn 'túm tụm' lại thành từng nhóm khác nhau. Ví dụ trong câu poor John ran away, ^[10] poor và John nằm trong nhóm A = chủ ngữ, ran và away nằm trong nhóm B = vị ngữ, A và B nằm trong nhóm C = câu. Dùng ngoặc vuông và subscript như trên để diễn tả, ta có (8).

(8)	[C [A poor John] [B ran away]]

A, B, C là những thành tố của câu poor John ran away. Ta nói A chứa poor và John, B chứa ranaway, C chứa A và B. Chứa là một quan hệ mang tính bắc cầu (transitive), tức là nếu X chứa Y và Y chứa Z thì X chứa Z. Vậy nên C còn chứa cả poor, John, ran và away.

Ta sẽ dùng quan hệ chứa để định nghĩa một quan hệ khác có tên là chỉ huy (command). Ta nói nếu A là thành tố nhỏ nhất chứa X, A chứa Y và X không chứa Y, thì X chỉ huy Y. ^[11] Ví dụ trong câu (9), và

(9)	[A tôi [B đọc sách]]

A là thành tố nhỏ nhất chứa tôi, và ngoài ra A còn chứa cả B, đọc, và sách. Vậy nên ta nói tôi chỉ huy B, đọc, và sách. A cũng là thành tố nhỏ nhất chứa B, nên B cũng chỉ huy tôi. Trong câu (10),

(10)	[C [A mẹ tôi] [B đọc sách]]

tôi không chỉ huy B, đọc hay sách, vì thành tố nhỏ nhất chứa tôi là A, và A không chứa B, đọcsách.

Khái niệm chỉ huy là một khái niệm hình thức trừu tượng. Câu hỏi là nó có giúp ta được gì trong việc mô tả kiến thức ngôn ngữ không. Câu trả lời là có. Một trong những việc cần đến khái niệm chỉ huy là việc mô tả sự phân bố (distribution) của các loại danh từ. Trong nhiều ngôn ngữ, có một loại danh từ mang tên 'danh từ đối nghịch' (reciprocals). Tiếng Anh có each other, còn tiếng Việt có nhau. Ví dụ nếu Sơn đánh Hưng và Hưng đánh Sơn, và ta gọi Sơn và Hưng là họ, ta có thể nói (11). hay

(11)	[A họ [B đánh nhau]]

Cái đặc biệt của một danh từ đối nghịch R là nó bắt buộc phải có 'quan hệ' với một danh ngữ N nào đấy trong câu, và R chỉ có thể 'quan hệ' với một danh ngữ N khi N chỉ huy R. ^[12] Trong (11), họnhau, vậy nên nhau có thể được hiểu là Sơn và Hưng. Nhưng trong câu (12), chỉ huy

(12)	[C [A vợ họ] [B đánh nhau]]

họ không chỉ huy nhau, ^[13] vậy nên ta không thể hiểu câu này là vợ của Sơn đánh Hưng và vợ của Hưng đánh Sơn được. Trong (12), danh ngữ duy nhất chỉ huy nhau là A, vậy nên nhau chỉ có thể có 'quan hệ' với cả cụm từ vợ họ mà thôi. Ta suy ra là (12) chỉ có thể có nghĩa là vợ Sơn đánh vợ Hưng và vợ Hưng đánh vợ Sơn. Dự đoán này hoàn toàn đúng với linh cảm của người bản ngữ.

Bây giờ hãy xem câu sau, tiếp tục dùng đại từ họ để chỉ Sơn và Hưng.

(13)	[sách của nhau] thì chắc chắn họ sẽ đọc

Ta gặp một vấn đề. Trong (13), họ không chỉ huy nhau, ^[14] nhưng ta vẫn hiểu được là Sơn chắc chắn sẽ đọc sách của Hưng và Hưng chắc chắn sẽ đọc sách của Sơn. Nói cách khác, nhau vẫn quan hệ được với họ. Làm thế nào đây? Hay là ta chấp nhận rằng trong một số trường hợp ngoại lệ, R có thể quan hệ với N mà không cần N phải chỉ huy R?

Hãy xem tiếp ví dụ sau.

(14)	[sách của nhau] thì chắc chắn vợ họ sẽ đọc.

Câu này rất giống với câu (13), và nếu ta chấp nhận rằng trong một số trường hợp ngoại lệ, R có thể quan hệ với N mà không cần N phải chỉ huy R, thì tại sao trong (14) nhau lại không thể quan hệ được với họ? (14) không thể có nghĩa là vợ Sơn sẽ đọc sách của Hưng và vợ Hưng sẽ đọc sách của Sơn, mà chỉ có thể có nghĩa là vợ Sơn sẽ đọc sách của vợ Hưng và vợ Hưng sẽ đọc sách của vợ Sơn. Nói cách khác là trong (14), nhau chỉ có thể quan hệ được với cả cụm từ vợ họ mà thôi. Liệu ta có nên bảo (14) là một trường hợp ngoại lệ của một trường hợp ngoại lệ không?

Câu trả lời là không. Ta có thể giải thích cả (13) lẫn (14) mà không cần đến bất cứ ngoại lệ nào. Cách giải quyết vấn đề khá đơn giản. Hãy xem những câu sau.

(15)	[họ [chắc chắn sẽ đọc sách của nhau]] [[vợ họ] [chắc chắn sẽ đọc sách của nhau]]

Có thể thấy là (15a) và (15b), về khía cạnh ngữ nghĩa liên quan đến việc xác định sở chỉ (reference) của nhau, giống hệt với (13) và (14). Hơn nữa, (15a) và (15b) hoàn toàn không có gì ngoại lệ cả. Trong (15a) họ chỉ huy nhau, vậy nên nhau có thể chỉ Sơn và Hưng. Trong (15b), không phải họ mà là cả cụm từ vợ họ chỉ huy nhau, vậy nên nhau chỉ có thể chỉ vợ Sơn và vợ Hưng mà thôi. Tại sao ta không nói rằng ở một tầng nào đấy, tầng liên quan đến việc xác định sở chỉ của nhau, (15a) giống hệt (13) và (15b) giống hệt (14), và (13) cũng như (14) là kết quả của một thao tác chuyển vị áp dụng lên (15a) và (15b). Tất nhiên là ta sẽ nói như vậy. Cụ thể hơn, ta nói rằng (15a) và (13), cũng như (15b) và (14), có chung một cấu trúc sâu, và cấu trúc sâu là nơi ta xác định ý nghĩa và sở chỉ của danh từ đối nghịch.

Bạn đọc có thể thấy rằng bằng cách dùng một lý thuyết có các khái niệm như cấu trúc sâu và chuyển vị, chúng ta giải thích được một cách có nguyên tắc những hiện tượng thoạt nhìn có vẻ khá rối loạn của ngôn ngữ. Kết luận cụ thể hơn là trong tiếng Việt, có ít nhất một số cấu trúc Đề-Thuyết có thể được coi là kết quả của thao tác chuyển vị.


3.

Để kết thúc, tôi sẽ nói một chút về cái ý tưởng có lẽ là nổi tiếng nhất của ngôn ngữ học Chomsky, cái vẫn được gọi là 'thuyết bẩm sinh' (innateness hypothesis). Khác với nhiều người nghĩ, Chomsky không hề có một cái thuyết gì như vậy cả. Chomsky đưa ra một lý thuyết về kiến thức ngôn ngữ. Trong cái kiến thức đó, một quy tắc X có bẩm sinh hay không phụ thuộc vào câu hỏi làm thế nào đứa trẻ học tiếng biết được X. Nếu đứa trẻ có thể học X từ những gì nó nghe được thì X không phải bẩm sinh. Nếu đứa trẻ không thể học được X từ những gì nó nghe được thì nó phải tự đoán ra X, và nếu hàng tỉ đứa trẻ khác nhau trên thế giới đều đoán ra X thì rõ ràng là ta có lý do để nói X là một kiến thức bẩm sinh. Ví dụ, đứa trẻ có thể học được từ những gì nó nghe khái niệm bàn là [table] trong tiếng Anh và [tisch] trong tiếng Đức, nhưng nó không thể học được là ngữ pháp có cấu trúc sâu và thao tác chuyển vị. Những dữ liệu trong môi trường ngôn ngữ không thể đủ để giúp nó đi đến kết luận này được. Vậy nên ta nói là khi đứa trẻ học tiếng, nó phải biết trước được là trong ngôn ngữ, có những cấu trúc 'cơ bản' hơn những cấu trúc khác, và người ta có thể dùng các phép 'chuyển hóa' để tạo ra những cấu trúc 'phái sinh', ví dụ như vậy.

Bạn đọc có thể đáp lại rằng ừ thì cứ cho là lý thuyết về kiến thức ngôn ngữ cần phải có khái niệm cấu trúc sâu đi, nhưng đấy cũng chỉ là lý thuyết thôi chứ đâu có phải sự thật. Đồng ý, nhưng thế nào là sự thật? Trái đất hút mặt trăng có phải là sự thật không? Tất nhiên là có, vì sự thật chính là lời giải thích mà lý thuyết hay nhất hiện tại đưa ra. Nếu lý thuyết hay nhất hiện tại nói rằng trong con mắt của một kẻ quan sát đứng tại chỗ, đồng hồ của người ngồi trên tàu hỏa đang di chuyển chạy chậm hơn đồng hồ của người đứng dưới đường, thì sự thật sẽ là như vậy. Còn nếu bảo sự thật là cái ta cảm thấy rõ ràng là phải đúng, thì trái đất sẽ là một cái mâm phẳng và bầu trời sẽ là một cái lồng bàn có gắn những ngôi sao lấp lánh được di chuyển bằng những thiên thần có cánh.

Vì ngôn ngữ là một khả năng bẩm sinh nên chúng ta thấy tất cả những gì chúng ta nói đều rất hợp lý, rất tất nhiên, 'có cái gì đâu', và chúng ta ít khi nghĩ đến câu hỏi tại sao lại nói được thế này mà không nói được thế kia. Hy vọng qua bài viết này, bạn đọc sẽ hiểu hơn về bản chất của ngôn ngữ học hiện đại và nhìn cái khả năng đặc biệt của con người này với một con mắt hơi khác.

---

Những tài liệu được nhắc đến trong bài:


Bloomfield, L. Language. Motilal Banarsidass.
Cao Xuân Hạo. 1986. Một số biểu hiện của cách nhìn Âu châu đối với cấu trúc tiếng Việt. Trong: Tiếng Việt. Mấy Vấn đề Ngữ âm, Ngữ pháp, Ngữ nghĩa. Nhà xuất bản Giáo dục, 2001.
Chomsky, N. 1957. Syntactic Structure. Mouton.
_____. 1981. Lectures on Government and Binding. Mouton de Gruyter.
_____. 1995. The Minimalist Program. MIT Press.
Fanselow, G. & Damir Cavar. 2000. Distributed Deletion. Potsdam Universität.
Huang, C.-T.J. (1982). Logical Relations in Chinese and the Theory of Grammar. MIT Dissertation.
Kayne, R. 1994. The Antisymmetry of Syntax. MIT Press.
Lasnik, H & Myung-Kwan Park. 2003. The EPP and the subject condition under sluicing. Linguistic Inquiry. Volume 34, Issue 4.


© 2004 talawas

---

^[1]Nói đúng hơn là nó phải đứng ở chỗ khác vì như vậy nó mới có thể được phát âm, theo Chomsky (1995), chương 3.
^[2]Xin lưu ý là cấu trúc sâu không phải là ý nghĩa, mà cấu trúc bề mặt không phải là âm thanh. Cấu trúc sâu chỉ là đóng góp của phần cú pháp cho ý nghĩa, và cấu trúc bề mặt là đóng góp của nó cho âm thanh, còn bản thân ý nghĩa và âm thanh là kết quả có được sau khi bộ phận ngữ nghĩa và ngữ âm „đọc“ cấu trúc sâu và cấu trúc bề mặt. Khái niệm cấu trúc sâu và cấu trúc bề mặt hiện giờ không còn được dùng nữa, nhưng trong lý thuyết ngữ pháp vẫn có sự phận biệt giữa thao tác xây dựng cấu trúc (structure building) mà kết quả là một cái gì đó từa tựa như cấu trúc sâu ngày xưa, tức là gần với ngữ nghĩa lô-gích (deep semantics), và thao tác thay đổi cấu trúc (structure manipulation) mà kết quả gần giống như cấu trúc bề mặt, tức là gần với âm thanh và ngữ nghĩa giao tiếp (surface semantics).
^[3]Xem Chomsky (1957), chương 5 và 8.
^[4]‘Các nhà triết học’ ở đây chỉ những người theo trường phái logical positivism, tức Wiener Kreis.
^[5]Giai đoạn của trường phái Cấu trúc Mỹ (American Structuralism) trong những năm 30-50. Tất nhiên là đến tận bây giờ vẫn có những nhà nghiên cứu ngôn ngữ bỏ công tìm hiểu những discovery procedures

^[6]Xem Chomsky (1957), chÆ°Æ¡ng 6. Trong quyển sách này, Chomsky nói rằng lý thuyết ngôn ngữ có nhiệm vụ Ä‘Æ°a ra má»™t thÆ°á»›c Ä‘o để dá»±a vào đó chúng ta có thể nói ngữ pháp G₁ có ‘hay’ hÆ¡n ngữ pháp G₂ hay không, đối mặt vá»›i má»™t tập hợp dữ liệu. Ẩn ý là đứa trẻ có cái thÆ°á»›c Ä‘o này trong đầu khi chúng tiếp cận vá»›i dữ liệu ngôn ngữ và tìm cách Ä‘oán ra má»™t ngữ pháp. Quan Ä‘iểm này bị bác bỏ sau khi mô hình P&P (Principle and Parameter) ra đời.
^[7]Xem Huang (1982).
^[8]Xin lưu ý là CED chỉ là một khái quát hóa (generalization) chứ không phải một nguyên tắc (principle). Nó chỉ mô tả lại hiện tượng thôi chứ không giải thích được gì cả. Những hiện tượng mà CED mô tả đã được giải thích theo nhiều cách khác nhau. Xem chú thích sau.
^[9]Ai cũng phải thấy là (6b) hơn hẳn (7b). Thực ra đó là hai hiện tượng khác nhau, tức là (6b) vi phạm một nguyên tắc khác với (7b). Xem Lasnik & Park cho (6b), xem Stepanov cho (7b). Ngoài ra, ai tinh ý sẽ nhận ra rằng mặc dù (6b) là một câu tồi vì có chuyển vị ra khỏi chủ ngữ, nhưng câu (i) sau đây lại tốt hơn hẳn, mặc dù có vẻ là cũng có chuyển vị khỏi chủ ngữ:
- sách về ngôn ngữ học thì [quyển ___ của Cao Xuân Hạo] chắc chắn sẽ gây tranh cãi
- Có thể nói rằng nếu ta di chuyển cả danh từ sách thì CED lại không có tác dụng nữa. Nhưng điều này không đúng, vì (ii) vẫn hoàn toàn không chấp nhận được:
- * sách về ngôn ngữ học thì tôi rất vui khi tìm thấy [quyển ___ của Cao Xuân Hạo]
Fanselow & Cavar đưa ra một cách giải thích hay cho (i). Stepanov giải thích được (ii).
^[10]Ví dụ của Bloomfield trong Bloomfield (1933).
^[11]Nói một cách khác, nếu ta kết hợp A và B để tạo nên một thành tố [C A B], thì A sẽ chỉ huy B và tất cả những gì chứa trong B.
^[12]Xem Chomsky 1981, chÆ°Æ¡ng 3.
^[13]Vì thành tố nhỏ nhất chứa họ là A = vợ họ, và A không chứa nhau
^[14]‘Chỉ huy’ dẫn đến ‚đi trước’, nhưng không phải ngược lại (xem Kayne). Vậy nên nếu A không đi trước B thì A không thể chỉ huy B.

Bài trả lời của Cao Xuân Hạo

Cao Xuân Hạo

Vài lời nhân bài viết của Trịnh Hữu Tuệ

Tôi rất mừng khi thấy talawas bắt đầu đăng những bài có nội dung Ngôn ngữ học. Ở ta có một hiện tượng lạ (tôi biết câu này rất thừa, bởi vì ở ta chỉ có toàn những hiện tượng lạ mà thôi) là nh
ững người làm văn học (nghiên cứu hay phê bình) chưa bao giờ thèm chú ý đến ngôn ngữ, mặc dầu ngôn ngữ chính là chất liệu của văn học. Làm văn học mà không biết gì về ngôn ngữ chẳng khác nào làm âm nhạc mà không biết gì về âm thanh (cao độ, khoảng cách, âm giai, hòa âm, điệu thức, v.v.) hay làm hội họa mà không biết gì về mầu sắc, hình thể, đường nét, nhãn giác, viễn cận, bố cục, v.v. Ở ta, sự dốt nát về ngôn ngữ (về tiếng Việt) có một lý do tự nhiên: đó là sách và bài vở của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam chưa bao giờ viết một câu nào về tiếng Việt: tất cả đều dịch từ sách ngữ pháp tiếng Pháp, và các nhà ngôn ngữ học Việt Nam chưa bao giờ dành ra một phút để quan sát xem thử người Việt nói năng như thế nào. Lác đác trong sách của vài người như Trương Vĩnh Ký (1883) hay Phạm Duy Khiêm (trong sách của Trần Trọng Kim & Bùi Kỷ 1940) có viết về một vài sự thật không thể chối cãi của tiếng Việt, nhưng chẳng có ai thèm nghe, vì cái định kiến cho rằng tiếng Việt chính là tiếng Pháp được coi là một chân lý thiêng liêng hơn cả sự thật khoa học.

Cho nên ông Trịnh Hữu Tuệ viết bài ấy là chuyện hoàn toàn hiểu được. Trả lời bài ấy mới là việc khó. Muốn trả lời, phải viết lại dăm chục nghìn trang, trong đó có vài nghìn trang của tôi (và của những người đi theo hướng của tôi) và mấy chục nghìn trang của dăm trăm tác giả phương Tây: những tiền giả định (presuppositions) cần thiết cho một cuộc tranh luận, dù là hời hợt, cũng quá nhiều và quá lớn.

Tuy nhiên, trong chừng mực có thể, tôi cũng xin viết ra đây vài điều quan yếu nhất.

N. Chomsky cho rằng trong một câu như Invisible God created the visible world, ở cấu trúc sâu có ba câu là 1. God is invisible; 2. God created the world; 3, The world is visible. Lời khẳng định này đã cho phép tất cả các nhà ngữ học không phải là môn đệ của Chomsky nói rằng ông ta không hề quan tâm chút nào đến ngôn ngữ trong khi tự nhận mình là nhà ngôn ngữ học. Riêng ở đây, ông không thèm biết rằng ta chỉ có một câu duy nhất, còn những cái mà Chomsky gọi là câu tuyệt nhiên không phải là câu, mà là những ngữ đoạn (phrases hay syntagms). Ngôn ngữ nào cũng có những phương tiện bắt buộc phải dùng để phân biệt câu (sentences hay [simple]clauses) với phi câu (“bất thành cú”), mà U.Weinreich gọi là backgrounding devices. Ba phần Invisible God; created the visible world và the visible world đều đã bị đẩy lùi vào hậu cảnh (backgrounded) và do đó không còn là câu nữa mà chỉ là những danh ngữ (noun phrases), hay những vị ngữ (verb phrases) Và đó cũng chính là một sự phân biệt hết sức quan trọng mà ngay người bản ngữ cũng phải “nhập nội” (internalize – Chomsky) ngay từ đầu.

Năm 1976, Ch. Li & Sandra Thompson cho xuất bản cuốn Subject and Topic với sự tham gia của nhiều tác giả cỡ lớn, trình bày “a new typology of languages”, chia các ngôn ngữ thành bốn loại lớn, trong đó sự tương phản lớn nhất là giữa subject-prominent languges (như các ngôn ngữ Ấn Âu) và topic-prominent languages (như các ngôn ngữ đơn lập – isolating languages). Từ đó, hầu hết các tác giả nghiên cứu tiếng Hán và tiếng Việt đều phân tích câu thành hai phần Ðề-Thuyết. ^[1]

Làm như vậy, họ đi theo một truyền thống đã có từ những năm 20 với trường Prague và với Sapir (và sau này, ở Mỹ, là Ch. F. Hockett (1958). Cách làm này phù hợp với quan niệm về câu của E.Sapir (1921) như là the linguistic expression of a proposition, và mâu thuẫn với lý thuyết của Chomsky. Trong cuốn A Grammar of Vietnamese (1965) L.Thompson là người đầu tiên thấy rằng tiếng Việt không có grammatical subject như tiếng Ấn Âu, mà chỉ có logical subject (sở đề logic) và do đó mà vô hình trung nhất trí với Sapir và C. Li & S.Thompson.

Tôi đi theo các tác giả này không hẳn là vì không tán thành Chomsky. Mặc dầu ngày nay phần lớn giới ngữ học đã thấy rõ rằng cuộc “cách mạng thứ hai” ^[2] của ông không đem lại một giải pháp gì đáng tin cậy, Chomsky vẫn là một tài năng lớn ^[3] . Nhưng những thành công quan trọng nhất của ông nằm trong lĩnh vực hình thái học (morphology), mà tiếng Việt thì lại hoàn toàn không có morphology, cho nên không thể dùng bất kỳ cái gì của Chomsky được hết, trong đó có cái gọi là grammatical subject, nhất là khi người ta nhớ kỹ cách định nghĩa khái niệm này trong ngôn ngữ học truyền thống của châu Âu.

Năm 1991 và 1995, khi ở Pháp, nhân dịp báo cáo về cấu trúc của câu tiếng Việt, tôi phản đối khái niệm topicalization của Chomsky, thì tôi đã gặp được một sự đồng tình hoàn toàn hất trí của tất cả các thính giả có mặt.

Lập luận của tôi là như sau:

Cái hậu tố (suffix) -ize/-ization/-ification (tiếng Việt dịch là -hoá) chỉ dùng được khi nào cái được chuyển hóa là một cái gì không được gọi đúng tên của nó. Chẳng hạn, chỉ có thể nhân cách hoá (personification) một cái gì không phải là người (mà là thần hay chó chẳng hạn). Ðàng này trong một câu như Bàn lau rồi đấy, thì bàn chính là topic, làm sao còn topicalized được nữa? Cái sai là ở chỗ Chomsky không hiểu gì về cấu trúc Ðề-Thuyết, cho nên dùng một thuật ngữ có những presuppositions sai trái.

Cũng nên nói rõ: vì yên trí (một cách vô thức) rằng tiếng Việt 100% là tiếng Ấn Âu, cho nên có những tác giả tuyên bố thẳng thừng rằng những câu như Bàn lau rồi hay Tôi tên là Nam đều sai ngữ pháp và thậm chí vô văn hóa. Chẳng qua vì họ thấy không thể phân tích bằng ngữ pháp tiếng châu Âu được mà thôi. Tôi đã từng chứng minh rằng hai câu này không đồng nghĩa với Tôi đã lau bàn rồi và Tên của tôi là Nam, và do đó không thể coi là transforms của nhau, vì hai câu này nói về hai đề tài (topics hay themes) khác. ^[4]

Nói tóm lại, bài của Trịnh Hữu Tuệ cÅ©ng nhÆ° những bài sau này của tôi chỉ đúng chá»— trong văn cảnh cá
»§a má»™t chuyên mục đã có sẵn những bài cÆ¡ bản hÆ¡n. Ðó là má»™t Ä‘iều mà tôi rất mong là talawas sẽ làm được.

© 2004 talawas

---

^[1]Li Charles and Sandra Thompson. Mandarin Chinese. A Functional Reference Grammar. 1981; Dyvik H. J. J, Subject or Topic in Vietnamese. 1984
^[2]Vào thập kỷ 50, các môn đệ của Chomsky gọi sự ra đời của ngữ pháp sản sinh như vậy (cuộc cách mạng ”thứ nhất” là cấu trúc luận của F. de Saussure, “người cha đẻ của ngôn ngữ học hiện đại”.
^[3]Cái “lớn” nhất của ông có lẽ là trong quá trình xây dụng lý thuyết của ông, ông luôn luôn tiếp thu những cái mới để bổ sung và uốn nắn quan điểm của mình, đến nỗi những sáng tác gần đây của ông không còn lại bao nhiêu của dạng thức ban đầu (như trong Syntactic structures (1947). Ngay như lời tuyên bố của ông về quan điểm mentalistic (một thứ tội lỗi bất khả dung thứ dưới mắt phái miêu tả đang thống trị nền ngữ học Mỹ hồi ông bắt đầu viết, nhưng lại được ông nhận làm quan điểm của mình), ông cũng từ bỏ nốt như ta có thể thấy rõ qua cách trình bày tuy đơn sơ nhưng đủ chính xác của Trịnh Hữu Tuệ, trong đó ngữ pháp tạo sinh được trình bày như một thứ thủ pháp thực dụng (“hocus-pocus linguistics”), mà nhà ngữ học có thể dùng (nếu thấy thích) chứ không phải một lý thuyết nhằm đi tìm chân lý khoa học (cf. “God’s truth linguistics”, vốn nằm trong vốn tri thức chủ quan và không tự giác của người bản ngữ như trong quan niệm của Saussure, một người mentalist điển hình.
Muốn thấy rõ hơn những vấn đề được tiền giả định trong bài của Trịnh Hữu Tuệ, xin xem On Understanding Grammar của T. Givón 1979, và luôn thể xem những tác giả mà tôi có dẫn trên.
^[4]Xem bài Linh hồn tiếng Việt, trong Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt, Nxb Trẻ, 2001

Entry for October 19, 2007

1. "Thời điểm nào Bộ sẽ ban hành quy chế này, thưa thứ trưởng?

- Chúng tôi đang cố gắng nhanh nhất, sẽ hoàn thành quy chế quản lý blog trong thời gian sớm nhất."


Như bài phỏng vấn này thì Bộ 4T sẽ sớm cho ra đời quy chế quản lý blog. Điều ngạc nhiên là không thấy ông Thứ trưởng Doãn nói tới quá trình Bộ 4T xây dựng quy chế này thế nào, có sự tham gia của các chuyên gia về pháp luật, về Internet, của cộng đồng blogger hay không.
Kinh nghiệm của Trung Quốc thường được Việt Nam nghiên cứu học tập trong nhiều lĩnh vực, trong đó có cả Internet. Trong một bài trao đổi trên báo Thể thao Văn hóa, nhà báo Hoàng Nguyên Vũ đã đưa thông tin (sai) rằng Trung Quốc yêu cầu người lập blog xuất trình chứng minh thư. Gần đây, chuyên gia an toàn thông tin Nguyễn Tử Quảng cũng đề nghị chính quyền Việt Nam noi gương Trung Quốc, bắt tay với Google, Yahoo và Youtube trong việc kiểm soát Internet ở Việt Nam. Nhưng ngay cả trong việc xây dựng quy chế quản lý blog, dù với thể chế chính trị tương tự nhưng người Trung Quốc cũng đã có những sự thận trọng nhất định mà chưa thấy những nhà quản lý Việt Nam có.

Trước hết, khi Trung Quốc dự kiến quản lý Internet, họ giao cho một hiệp hội là Hiệp hội Internet Trung Quốc (Internet Society of China), một tổ chức tuy chịu sự quản lý của Bộ thông tin nhưng có tính chất ngành nghề và chuyên nghiệp, thực hiện nghiên cứu về tính khả thi của vấn đề cùng các ưu nhược điểm trong việc quản lý Internet. Hiệp hội Internet Trung Quốc lập ra một nhóm nghiên cứu gồm đại diện các nhà cung cấp dịch vụ blog và các chuyên gia trong ngành để làm công việc này. Sau 7 tháng nghiên cứu (từ tháng 10/2006 tới tháng 5/2007) thì Hiệp hội Internet Trung Quốc công bố một bản dự thảo quy tắc tự kiểm soát (self-discipline code) dành cho cả các nhà cung cấp dịch vụ blog và người sử dụng, nhưng chủ yếu là nhằm vào các nhà cung cấp dịch vụ. Dự thảo này loại trừ khả năng bắt người sử dụng phải đăng ký tên thật mặc dù khuyến khích việc này, cũng như khuyến khích các trách nhiệm xã hội và đạo đức của người sử dụng (bloggers) khi viết. Bản dự thảo này lại được công bố công khai để lấy ý kiến các blogger trước khi được chính thức thông qua.

Như vậy, chúng ta có thể thấy vẫn có một sự độc lập tương đối trong việc xây dựng quy chế quản lý Internet của Trung Quốc, và có sự tham gia tích cực của các chuyên gia công nghệ thông tin cũng như đại diện các công ty cung cấp dịch vụ blog. Kết quả của bản quy tắc là một văn bản có tính cam kết đối với các công ty cung cấp dịch vụ (gần đây MSN và Yahoo đã ký vào văn bản này), còn với người sử dụng (bloggers), nó mang tính khuyến nghị chứ không ràng buộc về mặt pháp lý, và cũng không có chế tài áp dụng với blogger.

Trái lại quá trình quản lý blogger ở Việt Nam được thực hiện hoàn toàn từ trên xuống, mập mờ và thiếu tính hệ thống. Ban đầu là việc báo Lao Động tổ chức hội thảo và lấy ý kiến của mọi người về quy chế hành xử trên blog. Sau đó chúng ta thấy một loạt các bài tố cáo blog đen và nhờ nhờ trên một số tờ báo nhằm tạo ra một dư luận cho sự cấp thiết của quản lý blog. Gần đây nhất là một vụ kiện một blogger nổi tiếng (và cũng là nhà báo) ra tòa vì tội vu khống. Và giờ đây là việc ông Thứ trưởng Bộ 4T khẳng định sắp có quy chế quản lý blog. Không rõ là quá trình soạn thảo quy chế quản lý này diễn ra như thế nào, có sự tham gia của những ai, bắt đầu nghiên cứu từ bao giờ…- tất cả các thông tin này đều mù mịt. Về mặt thông tin và sự độc lập trong nghiên cứu soạn thảo quy chế blog thì rõ ràng chúng ta còn thua nước láng giềng Trung Quốc, vốn là một quốc gia có truyền thống chuyên chế nặng nề.

Không những thế, chúng ta còn bị nhiễu về thông tin, bị tung hỏa mù khi phải đọc những bài với những cái tên na ná kiểu kiểu như Thùy Linh- nạn nhân của blog (xem bài trên báo Thanh Niên), hay Những hiểm họa từ blog…trên các báo. Đó còn chưa kể các thông tin sai một cách vô tình hay cố ý, ví dụ như khi VNN đưa tin về bản quy tắc ứng xử (Codes of Conduct) cho blogger mà một blogger là Tim O’Reilly soạn thảo như là một tài liệu tham chiếu cho blogger, đã dịch nó thành “dự thảo bộ luật về vấn đề đạo đức trên blog”. Nếu đọc bài báo này trên VNN, người đọc dễ nhầm rằng đây là một dự luật- tức là có giá trị pháp lý- chứ không phải một dự thảo quy tắc về thái độ ứng xử do một cá nhân đưa ra cho các blogger khác tham khảo. Những ngộ nhận ấy (với sự tiếp tay của báo chí Việt Nam) sẽ dẫn tới các kết luận sai như sau:

- Ở Mỹ người ta cũng quản lý nội dung blog và đang xây dựng dự luật về việc này.
- Ở Trung Quốc, ai muốn lập blog phải xuất trình chứng minh thư.
- Blog đen là hiểm họa với an ninh quốc gia, tuyên truyền lối sống trụy lạc.
- Thùy Linh- Vàng Anh là nạn nhân của blog.
- Vụ kiện Trà- Chanh cho thấy các blogger đen và bẩn cần phải được quản lý.
…
Ngược lại mặt tích cực của blog chỉ là các hoạt động từ thiện, nhân đạo mang tính cộng đồng, rồi một số báo ca tụng blogger chia sẻ tình thương mến thương với Vàng Anh (trong khi một số khác thì lại lên án Vàng Anh là nạn nhân của blog!)…Nếu đọc về các mặt tích cực của blog, người ta sẽ dễ liên tưởng tới việc cần phải tổ chức hoạt động tập thể của blog như một hoạt động của thanh niên tình nguyện, của Đoàn Thanh niên…Nếu thế có lẽ Bộ 4T nên mời đại diện của Đoàn Thanh niên, Hội sinh viên hay Hội chữ thập đỏ để phối hợp soạn thảo quy chế blog mới phải.

Sự méo mó của báo chí không chỉ ở chỗ lên án một cách vô lối các blog, choàng cho nó cái mũ blog đen mà còn ở chỗ khen ngợi mặt tích cực của blog theo lối tư duy của cán bộ Đoàn. Trên một số tờ báo mạng đã có những mục về blog nhưng đọc các bài trên đó chúng ta thấy gì? Gần như tất cả chỉ là các tâm sự hồng hồng tuyết tuyết, các bài tản văn nhạt nhẽo, cảm xúc thu sang, hè về, xuân đến, anh nhớ em, chiều nay đẹp quá…Nếu đọc các bài được giới thiệu là blog hay đấy, người ta cũng phải ngạc nhiên về sự sến đến thế nào của các blog Việt Nam. Tất nhiên sến không phải là cái tội (trên blog của tớ cũng không ít) nhưng thực
ra thế giới blog Việt muôn hình muôn vẻ hơn nhiều so với những thứ sên sến trên. Nhưng có lẽ những thứ sên sến đó là thứ duy nhất được phép tồn tại trên các bài trên báo chí về blog. Nó ẽo ợt nhưng vô hại. Nó không bàn tới chính trị, tới những người nổi tiếng, cũng không nói xấu đồng nghiệp, không bức xúc xã hội…khỏi lo động chạm tới cái gì. Liệu sắp tới nó có phải là thứ duy nhất được Bộ 4T cho phép tồn tại trên blog trong quy chế quản lý blog của họ không?.

2. Hay quá, báo Sài Gòn Tiếp Thị có bài cho rằng VNN đã vi phạm pháp luật khi đưa lên mạng đoạn video kia. Bravo Sài Gòn Tiếp Thị .
Tớ copy lại nguyên văn:
"

Sổ tay: Báo chí có quyền quay phim về hành vi tình dục?

Thật ngạc nhiên đến không ngờ khi sáng qua một đường link trên tờ báo điện tử thuộc hàng lớn nhất nước đưa một video clip cà phê giường ở Hà Nội với lời dẫn “Người vào quán uống cà phê không phải ngồi trên ghế mà... nằm trên giường và thoải mái từ A đến... ”.

Đó là một đoạn video clip thật, chứ không phải bài viết hay tin. Có nghĩa là những người xem được nhìn hình ảnh thật chứ không phải đọc chữ.

“Tác phẩm” này được giới thiệu “là những hình ảnh buổi tối thường ngày tại quán cà phê M. ngay giữa Hà Nội do nhóm phóng viên vô tình ghi lại...”.

Khoan nói đến hành vi của đối tượng trong đoạn clip ở quán cà phê có phạm luật và đáng phê phán hay không, thì việc một cơ quan truyền thông phổ biến clip đó cho công chúng là điều sai trái.

Nếu tờ báo điện tử kia (một cơ quan văn hoá) định phê phán một hành vi không phù hợp thuần phong mỹ tục (theo họ), thì cách làm của họ cũng hoàn toàn phản văn hoá.

Thậm chí, theo luật gia Nguyễn Văn Chương (Hội luật gia TP.HCM), tờ báo đó đã vi phạm Điều 31 Bộ luật Dân sự: “Nghiêm cấm việc sử dụng hình ảnh của người khác khi không được phép và xâm phạm uy tín, danh dự, nhân phẩm của họ”.

Còn theo luật sư Nguyễn Bảo Trâm (Công ty Sài Gòn Luật), tờ báo trên đã vi phạm khoản 2 điều 10 Luật Báo chí “Cấm thông tin, đưa hình ảnh kích động dâm ô, đồi truỵ…” và điều 5 Nghị định 51 ngày 26.4.2002 “mô tả tỉ mỉ những hành vi thiếu thẩm mỹ, có tính chất kích dâm…”.

Cao Lê

Theo thạc sĩ luật Nguyễn Văn Chương, đứng trên quan điểm đạo đức, chắc chắn sẽ có nhiều quan điểm khác nhau về chuyện sex trong quán cà phê này. Thế nhưng, trên góc độ pháp luật, việc đó không hề phạm luật. Luật pháp không có quy định buộc người ta phải quan hệ tình dục ở nhà riêng hay trong phòng khách sạn mới là hợp pháp. Việc này cũng không thể so sánh với quan hệ tình dục trong công viên hay trên đường phố, là những không gian hoàn toàn công cộng. Chủ quán chỉ có thể bị phạt hành chính vì những lý do xa xôi như sử dụng đèn không đủ sáng… thế thôi! Còn theo luật sư Nguyễn Bảo Trâm, việc xác định ranh giới không gian công cộng trong trường hợp này khá nhập nhằng. Quy định ngầm ở những nơi này ai cũng hiểu: chỉ có một cặp khách vào đó, người phục vụ đưa nước xong là không vào nữa cho đến khi khách có yêu cầu khác. Không gian trong quán cà phê trong clip đã được che chắn, tuy không hoàn toàn là phòng khép kín (nếu là phòng khép kín thì không có gì phải nói) nhưng có thể thấy nó như một phòng thô sơ. Việc xác định hành vi sex trong không gian này là phạm luật hay không là điều cần nghiên cứu thêm.

Entry for October 19, 2007

(Vào cái link ở Baamboo mà Hisashi chỉ, hóa ra mình là người lắm lời (nhiều entry) thứ 3 trong cõi Yahoo 360 tiếng Việt. Hichic).

Mai là ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, chúc mừng các bạn nữ ;).

Post tiếp thơ sến tặng các bạn.

Không đề

Rasul Gamzatovich Gamzatov

Dịch giả: Thái Bá Tân.

Nếu em muốn anh thắp sao em ngắm
Anh sẽ xua cơn gió lạnh ngoài đồng
Sẽ đốt lửa chờ em về sưởi ấm
Che bốn bề em đỡ rét mùa đông

Và hai ta ngồi trong đêm thanh vắng
Xích lại gần nhau, không lý sự, hiền lành,
Cái buồn khổ trên vai em mang nặng
Anh sẵn sàng cho hết cả sang anh.

Anh sẽ cúi bên giường em lặng lẽ
Và để em không thức giấc,- che đèn
Anh sẽ hát những lời ru của mẹ,
Ngăn mọi điều bất hạnh đến bên em...

Và lúc ấy, em sẽ tin trên trái đất
Toàn người tốt, không có buồn, nước mắt.

Image: Thiếu nữ bên hoa huệ, Tô Ngọc Vân. Link

Entry for October 19, 2007

Salvador Dali- Figure at the Window

Vẫn thơ tình viết về một người đàn bà không có tên

Lưu Quang Vũ

Khi em ngẩng đầu lên, anh biết đêm đã xuống,
Gió thổi qua biển lớn và mưa rơi trên
những vòm lá rậm.

Khi em mỉm cười, anh biết những bông hoa nở
cánh trong im lặng, lũ trẻ nhảy đùa
trên phố sớm.

Khi em để tay lên chốt cửa, giọt ánh sáng
chập chờn trong trí nhớ, anh thấy lại
chiếc găng cũ quên nơi tủ áo
Chuyến tàu dài đi ngang thị trấn cũ,
ở đó thằng bé trong anh chờ mong
mùa hạ đến.

Khi em tìm nắm ngón tay anh, đầy thất vọng
nẩy sinh dòng nhựa mới

Khi em nhắm mắt lại, anh biết những con ngựa
hoang đang đi trên đồng cỏ.

Khi em tựa xuống vai anh, lúa gặt về nóng rực,
con gái con trai hát lưng đồi nắng,
mật đổ tràn trên suối đất thơm.

Khi em quay mặt đi, tóc loà xoà gáy lạnh,
Anh biết đâu kia còn những giọt nước mắt
Nỗi đau buồn xói lở những dòng sông.

Khi em ra đi, anh biết có con đường đang dẫn
về phía trước.

Khi em soi vào tấm gương, anh biết
cuộc đời ta là một dấu hỏi dài.

Nguồn: Lưu Quang Vũ, thơ tình, NXB Văn học, 2002

-------------

Dạ Khúc

Thanh Tâm Tuyền

Anh sợ những cột đèn đổ xuống
Rồi dây điện cuốn lấy chúng ta
Bóp chết mọi hy vọng
Nên anh dìu em đi xa

Đi đi chúng ta đến công viên
Nơi anh sẽ hôn em đắm đuối
Ôi môi em như mật đắng
Như móng sắc thương đau

Đi đi anh đưa em vào quán rượu
Có một chút Paris
Để anh được làm thi sĩ
Hay nửa đêm Hà Nội
Anh là thằng điên khùng
Ôm em trong tay mà đã nhớ em ngày sắp tới

Chiếc kèn hát mãi than van
Điệu nhạc gầy níu nhau tuyệt vọng
Sao tuổi trẻ quá buồn
như con mắt giận dữ
Sao tuổi trẻ quá buồn
như bàn ghế không bầy

Thôi em hãy đứng dậy
người bán hàng đã ngủ sau quầy
anh đưa em đi trốn
những giày vò ngày mai

Nguồn: Thi viện