Trịnh Hữu Tuệ vs. Cao Xuân Hạo

Nhân việc bạn Hana và bạn Quốc Anh hỏi về cuộc tranh luận giữa Cao Xuân Hạo và Trịnh Hữu Tuệ về ngôn ngữ học, tớ copy luôn ở đây cho các bạn nào ở Việt Nam không vào được talawas đọc.

Bài 1:

Trịnh Hữu Tuệ

Một cách nhìn tiếng Việt ‚quái gở’?

0.

Mục đích chính của tôi trong bài này là làm một người ‚ngoại đạo’ hiểu hơn một chút về một trong những cách tiếp cận của ngôn ngữ học hiện đại, tức là cách tiếp cận của trường phái ngữ pháp tạo sinh, khởi xướng bởi Noam Chomsky từ những năm 50 và từ đó đến nay đã trở thành gần như một quan niệm tiêu chuẩn về ngôn ngữ mặc dù số người đi theo nó không phải là đa số. Trước hết tôi sẽ nói qua về lý thuyết ngôn ngữ nói chung với tư cách là một lý thuyết khoa học, được xây dựng trên những cách thức và theo đuổi những mục đích bình thường của một khoa học tự nhiên. Sau đó tôi sẽ phân tích một hiện tượng cụ thể trong ngôn ngữ, hiện tượng đề hóa trong tiếng Việt. Xin lưu ý là phân tích của tôi không có gì mới. Nó chỉ có mục đích duy nhất là minh họa một cách cụ thể hơn những gì nói ở phần một. Tôi sẽ đơn giản hóa tối đa những phần động đến lý thuyết chuyên môn, vì vậy nên chắc chắn là sẽ không thể tránh khỏi có những thiếu sót mà tôi hy vọng sẽ bù đắp được phần nào trong phần chú thích.


1.

Những ai đã từng nghe nói về ngôn ngữ học hiện đại đều biết cái tên Noam Chomsky, đều biết đến khái niệm cấu trúc sâu (deep structure), cấu trúc bề mặt (surface structure) và nhất là chuyển vị (movement). Nhiều người còn biết rằng cấu trúc sâu liên quan đến những gì ta nghĩ, cấu trúc bề mặt liên quan đến những gì ta nói, và chuyển vị là thao tác dẫn ta đi từ cấu trúc sâu đến cấu trúc bề mặt.

Thực ra cấu trúc sâu không có gì là sâu sắc cả. Nó chỉ là một phương tiện lý thuyết để giải quyết một số những vấn đề gặp phải trong việc mô tả kiến thức ngôn ngữ mà thôi. Ví dụ cho một câu hỏi như who did John see. Khi nghe câu này, ta biết rằng who là đối tượng của see. Ngoài ra, ta còn biết rằng trong tiếng Anh, đối tượng của động từ thường đứng sau động từ, ví dụ ta biết rằng trong câu John saw Mary, Mary là đối tượng của hành động nhìn, là người bị nhìn. Hai cách giải quyết vấn đề có vẻ hợp lý nhất là (a) nói rằng đối tượng có thể đứng sau hoặc đứng trước động từ, và (b) nói rằng đối tượng luôn luôn đứng sau động từ nhưng trong một vài trường hợp nó được phát âm ở chỗ khác. ^[1]

Nếu chúng ta chọn (a), chúng ta sẽ mô tả who did John see và John saw Mary bằng hai quy luật khác nhau. Nếu chọn (b), chúng ta sẽ mô tả cả hai câu bằng một quy luật và ngoài ra, đối với câu who did John see, chúng ta sẽ áp dụng một phép chuyển hóa để đưa đối tượng của động từ lên đầu câu. Nếu chọn (a), chúng ta sẽ có hai cấu trúc A và B hoàn toàn không liên quan gì đến nhau. Nếu chọn (b), chúng ta sẽ có một cấu trúc A và một cấu trúc A', và A' chính là A sau khi qua quá trình chuyển hóa. Chomsky đã chọn (b). Có thể thấy rằng nếu theo cách giải quyết (b), câu who did John see, khi chưa qua chuyển hóa, có một cấu trúc giống với câu John saw Mary. Cấu trúc này là cấu trúc sâu, và thao tác chuyển hóa ở đây được gọi là chuyển vị (movement). ^[2]

Về mặt logic thì không có cơ sở gì để nói rằng (a) hơn hay (b) hơn. Chomsky đã chọn (b) thuần túy vì ông thấy rằng làm như vậy, chúng ta mô tả được kiến thức ngữ pháp chính xác hơn, kinh tế hơn, và hợp với linh cảm của người sử dụng ngôn ngữ hơn. ^[3]

Những khái niệm cấu trúc sâu, cấu trúc bề mặt, hay chuyển vị, là những khái niệm lý thuyết. Ta chỉ có thể hiểu được chúng, cũng như nói về chúng, trong khuôn khổ của cái lý thuyết trong đó chúng hình thành và đóng một vai trò nhất định. Cũng như khái niệm sức hút chỉ có nghĩa trong khuôn khổ vật lý Newton. Nếu tự nhiên nói trái đất hút mặt trăng thì nghe sẽ rất giống già làng. Có thể coi 'chuyển vị' hay 'sức hút' là những ẩn dụ, những cách diễn đạt tiện lợi nhất cho việc mô tả hay giải thích những hiện tượng nhất định, và một lý thuyết khoa học là một câu chuyện. Ta chỉ hiểu được ẩn dụ khi ta hiểu câu chuyện, hiểu ý của tác giả mà thôi.

Trong khoa học tự nhiên, quá trình bí hiểm nhất là quá trình đi từ các dữ liệu quan sát đến một lý thuyết mô tả và giải thích được chúng. Quá trình này được một số các nhà triết học gọi là context of discovery. Theo họ, context of discovery không thể trở thành mục tiêu tìm hiểu của triết học được bởi đó là một quá trình tâm lý chủ quan không tuân theo một quy luật nhất định nào. ^[4]
Thật vậy, nếu có thể có những quy luật giúp ta đi từ dữ liệu quan sát đến lý thuyết thì ai cũng có thể trở thành một Einstein nếu chịu khó vào phòng thí nghiệm đọc các số đo. Câu hỏi của khoa học tự nhiên không phải là 'làm thế nào để đi từ dữ liệu D đến một lý thuyết mô tả và giải thích D', mà là 'lý thuyết nào mô tả và giải thích D hay hơn.' Nhà khoa học tự nhiên không có nhiệm vụ nói anh ta đi đến lý thuyết ra sao, anh ta chỉ có nhiệm vụ nói lý thuyết của anh ta mô tả và giải thích các hiện tượng ra sao và nó tốt hơ
n các lý thuyết khác ở điểm nào.

Những điều này vẫn luôn được coi là tất nhiên từ thuở khai sinh của khoa học tự nhiên. Nhưng trong ngôn ngữ học thì lại có một giai đoạn trong đó tình hình khác hẳn. ^[5] Trong một thời gian, những nhà ngôn ngữ học nổi tiếng nhất đặt mục tiêu là tìm ra những quy tắc máy móc giúp ta đi từ những dữ liệu quan sát được trong một ngôn ngữ L đến một lý thuyết về L. Những quy tắc này sau được gọi là discovery procedures. Những discovery procedures gồm những phương pháp, hay những trắc nghiệm, giúp ta tìm ra được cấu trúc các câu và cuối cùng là cấu trúc của một tập hợp các câu, i.e. một ngôn ngữ. Nhà ngôn ngữ học có nhiệm vụ cho thấy tại sao anh lại gán cho một chuỗi âm thanh S cấu trúc A, tức là anh phải cho biết anh đã dùng những trắc nghiệm gì đối với S để đi được đến A.

Theo tôi, đóng góp lớn nhất của Chomsky là làm được (phần lớn) các nhà nghiên cứu ngôn ngữ quay trở lại với cách suy nghĩ bình thường của một người làm khoa học. Trong Chomsky (1957), ông lập luận rằng discovery procedures là một mục tiêu quá cao đối với một môn khoa học, và không có lý do gì để nghĩ ngôn ngữ học là một ngoại lệ. ^[6] Các nhà ngôn ngữ học không nên hỏi 'làm thế nào để tìm ra cấu trúc của câu S'; họ chỉ nên hỏi 'dùng cấu trúc nào cho S thì mô tả và giải thích được các hiện tượng hay hơn.' Khả năng giải thích các hiện tượng của cách phân tích A đối với câu S biện minh cho việc coi A đúng là cấu trúc của S. Đây là một điểm tuy đơn giản nhưng hết sức quan trọng. Nếu không hiểu nó thì sẽ không thể hiểu được ngôn ngữ học hiện đại.

Một điểm quan trọng nữa là sự phân biệt giữa (i) những gì người bản ngữ (native speakers) nói và (ii) những gì người bản ngữ biết là có thể nói được. Tuy (i) rất quan trọng, nhưng (ii) còn quan trọng hơn, vì nó mới là mục tiêu cuối cùng của ngôn ngữ học. (i) giúp chúng ta đoán ra (ii), nhưng để đoán ra (ii) nhiều khi ta phải cho người bản ngữ đối mặt với những câu họ chưa bao giờ nghe hoặc nói trong đời nhưng lại có khả năng đưa ra nhận xét về chúng. Đây là đặc điểm bình thường nhất của cái gọi là thí nghiệm. Một nhà vật lý sẽ không bao giờ nghĩ đến chuyện ra vườn quan sát lá rơi và hy vọng nhìn ra được quy luật về gia tốc rơi tự do. Những hiện tượng thường ngày bị ảnh hưởng của quá nhiều yếu tố mà ta không biết nên nhiều lúc ta phải tạo ra một môi trường nhân tạo không thể có được trong tự nhiên để tìm ra 'sự thật'. Nhiều người không hiểu cái điểm hết sức đơn giản này nên thường phê bình Chomsky là hay dùng những câu 'chẳng nghe ai nói bao giờ', ví dụ như the teachers asked what attitudes about each other the students had. Họ không hiểu rằng những nhận xét của người bản ngữ về những câu như thế này có thể là cái chìa khóa để tìm ra những quy luật sâu sắc của ngôn ngữ.


2.

Sau phần giới thiệu khá dài dòng ở trên, tôi nghĩ chúng ta đã có đủ 'cơ bản' để đi vào vấn đề chính mang tính thuần túy ngôn ngữ học hơn một chút. Trong tiếng Việt, ta có những kiểu câu sau đây.

(1)	cơm thì tôi ăn về ngôn ngữ học thì tôi đã tìm được hai quyển sách của Cao Xuân Hạo

Ta có thể thấy là trong các câu trên, có một thành phần trong câu được coi là đề của câu, phần còn lại được coi là thuyết. Đề đứng ở đầu câu và được nối với thuyết bằng từ thì. Câu hỏi là liệu ta có nên dùng khái niệm chuyển vị để phân tích các câu trong (1) không. Đối với câu hỏi này, Cao Xuân Hạo (1986) đã có một câu trả lời dứt khoát:

‚[theo] các nhà ngữ pháp tạo sinh [thì] Đề [...] là kết quả của những thao tác chuyển hóa [...] gọi là ‚chuyển vị’ (movement) [...] Đối với một ngôn ngữ như tiếng Anh [...] quan niệm Đề như vậy không phải là hoàn toàn vô lý [...] nhưng làm như vậy đối với một ngôn ngữ [...] như tiếng Việt thì sự vô lý đạt đến mức quái gở.’

Ngược lại với Cao Xuân Hạo, tôi cho rằng có ít nhất một số cấu trúc Đề-Thuyết của tiếng Việt có thể được coi là kết quả của chuyển vị, ví dụ như những câu trong (1). Tôi sẽ lập luận rằng vì những cấu trúc này tuân theo đúng những quy luật mà những cấu trúc được coi là kết quả của chuyển vị trong tiếng Anh cũng tuân theo nên ta có bằng chứng là chúng cũng là kết quả của chuyển vị. Xin lưu ý là đây không phải một lập luận logic, dựa trên diễn dịch và vì vậy nhất thiết phải đúng. Tôi không chứng minh được là những câu trong (1) là kết quả của chuyển vị, tôi chỉ đưa ra bằng chứng cho thấy chúng ta có thể tin như vậy mà thôi. Về điểm này ngôn ngữ học cũng không khác gì các môn khoa học tự nhiên khác. Trong ngành y, nếu một người có đủ các triệu chứng của bệnh lao thì chúng ta sẽ tin anh ta bị bệnh lao và dùng những kiến thức về bệnh lao để chữa, mặc dù về logic thì hoàn toàn có thể có một bệnh khác cũng có những triệu chứng như vậy.


2.1.

Trước khi xem xét bằng chứng thứ nhất, chúng ta cần phải làm quen với một số khái niệm sau: chủ ngữ, vị ngữ, bổ ngữ, và phụ ngữ. Chủ ngữ thường là chủ thể hành động, đứng trước động từ. Vị ngữ là tất cả những gì không phải chủ ngữ. Bổ ngữ thường chỉ đối tượng của động từ và đứng sau động từ. Phụ ngữ thường nói thêm những thông tin không bắt buộc như nơi chốn, thời gian, phong cách... Ví dụ trong câu dưới đây,

(2)	Sơn hôn My sau khi xem Titanic

Sơn là chủ ngữ, hôn My sau khi xem Titanic là vị ngữ, My là bổ ngữ và sau khi xem Titanic là phụ ngữ. Ta có thể diễn tả những thông tin này bằng cách dùng ngoặc vuông và subscript như sau.

(3)	[câu [chủ ngữ Sơn] [vị ngữ [động từ hôn] [bổ ngữ My] [phụ ngữ sau khi xem Titanic] ] ]

Một quan sát khái quát đúng cho rất nhiều các thứ tiếng là quy luật mang tên CED, viết tắt của conditions on extraction domains. ^[7] Nôm na thì CED nói rằng trong khi ta có thể chuyển vị một thành phần nằm trong bổ ngữ, ta không thể chuyển vị một thành phần nằm trong chủ ngữ hay phụ ngữ. Ba ví dụ dưới đây sẽ cho thấy điều này. (Tôi sẽ dùng * để đánh dấu một câu không hợp với linh cảm của người bản ngữ, i.e. sai ngữ pháp)

(4)	I wonder [câu who John saw [bổ ngữ a picture of ___ ]] * I wonder [câu who [chủ ngữ a picture of ___ ] is lying on the table] * I wonder [câu who John gets angry [phụ ngữ when he sees a picture of ___ ]]

Vậy nên chủ ngữ và phụ ngữ được đặt tên là những hòn đảo (island). Những hiện tượng như trong (4b-c) được gọi là hiệu ứng đảo (island effects). Có thể thấy cái ẩn dụ ‚đảo’ cũng là một hệ quả của việc dùng ẩn dụ ‚chuyển vị’. Những gì nằm trong một chủ ngữ hay một phụ ngữ phải chịu cùng một số phận với Robinson Crusoe, tức là không đi đâu được. Ta có thể coi CED là phép chẩn đoán giúp ta biết liệu một cấu trúc có phải là kết quả của chuyển vị hay không. ^[8]

Quay lại với tiếng Việt. Chúng ta sẽ thấy là ít nhất một số cấu trúc Đề-Thuyết của tiếng Việt tuân theo CED, tức là cho thấy hiệu ứng đảo. Cụ thể là những trường hợp như sau.

(5)	tôi đã tìm được [bổ ngữ hai quyển sách về ngôn ngữ học của Cao Xuân Hạo] về ngôn ngữ học thì tôi đã tìm được [bổ ngữ hai quyển sách ___ của Cao Xuân Hạo]

(6)	[chủ ngữ hai quyển sách về ngôn ngữ học của Cao Xuân Hạo] chắc chắn sẽ gây ra tranh cãi * về ngôn ngữ học thì [chủ ngữ hai quyển sách ___ của Cao Xuân Hạo] chắc chắn sẽ gây ra tranh cãi

(7)	tôi rất vui [phụ ngữ khi tìm được hai quyển sách về ngôn ngữ học của Cao Xuân Hạo] * về ngôn ngữ học thì tôi rất vui [phụ ngữ khi tìm được hai quyển sách ___ của Cao Xuân Hạo]

Những câu (a) là những câu 'bình thường', những câu (b) là những câu có 'đề hóa'. Ta thấy rằng ta chỉ có thể đề hóa một thành phần nằm trong bổ ngữ, nhưng không thể đề hóa một thành phần nằm trong chủ ngữ hay phụ ngữ. ^[9]

Điểm quan trọng nhất ở đây là nếu ta coi những cấu trúc Đề-Thuyết ở trên là kết quả của chuyển vị thì ta có thể mô tả được hiệu ứng đảo trong (6b) và (7b) bằng CED, một quy luật đằng nào cũng phải có và ngoài ra còn đúng cho rất nhiều các thứ tiếng khác. Nếu ta coi chúng là những cấu trúc cơ bản thì hiệu ứng đảo trong (6b) và (7b) sẽ phải được giải thích bằng cách khác. Cho đến nay tôi chưa thấy có 'cách khác' nào cả.

Vậy coi đề hóa là một thao tác chuyển vị có phải là một sự 'vô lý đạt đến mức quái gở' không? Tôi nghĩ là không. Nếu bảo trái đất hút mặt trăng mà mô tả được chuyển động của các hành tinh thì việc bảo trái đất hút mặt trăng không có gì là quái gở cả. Tại sao lại không coi ít nhất một số trường hợp đề hóa là chuyển vị, nếu nói như vậy có thể mô tả được các hiện tượng trong ngôn ngữ?



2.2.

Bây giờ ta đi đến bằng chứng thứ hai cho thấy một số trường hợp đề
hóa là chuyển vị. Cũng như trên, trước hết ta phải làm quen với một vài khái niệm. Những khái niệm này không có gì khó hiểu nhưng cần kiên nhẫn. Tôi xin bạn đọc hãy chịu khó một chút.

Chắc ai cũng biết rằng câu luôn luôn có một cấu trúc. Nói cách khác, câu không chỉ là một chuỗi các từ đứng cạnh nhau, mà các từ này còn 'túm tụm' lại thành từng nhóm khác nhau. Ví dụ trong câu poor John ran away, ^[10] poor và John nằm trong nhóm A = chủ ngữ, ran và away nằm trong nhóm B = vị ngữ, A và B nằm trong nhóm C = câu. Dùng ngoặc vuông và subscript như trên để diễn tả, ta có (8).

(8)	[C [A poor John] [B ran away]]

A, B, C là những thành tố của câu poor John ran away. Ta nói A chứa poor và John, B chứa ranaway, C chứa A và B. Chứa là một quan hệ mang tính bắc cầu (transitive), tức là nếu X chứa Y và Y chứa Z thì X chứa Z. Vậy nên C còn chứa cả poor, John, ran và away.

Ta sẽ dùng quan hệ chứa để định nghĩa một quan hệ khác có tên là chỉ huy (command). Ta nói nếu A là thành tố nhỏ nhất chứa X, A chứa Y và X không chứa Y, thì X chỉ huy Y. ^[11] Ví dụ trong câu (9), và

(9)	[A tôi [B đọc sách]]

A là thành tố nhỏ nhất chứa tôi, và ngoài ra A còn chứa cả B, đọc, và sách. Vậy nên ta nói tôi chỉ huy B, đọc, và sách. A cũng là thành tố nhỏ nhất chứa B, nên B cũng chỉ huy tôi. Trong câu (10),

(10)	[C [A mẹ tôi] [B đọc sách]]

tôi không chỉ huy B, đọc hay sách, vì thành tố nhỏ nhất chứa tôi là A, và A không chứa B, đọcsách.

Khái niệm chỉ huy là một khái niệm hình thức trừu tượng. Câu hỏi là nó có giúp ta được gì trong việc mô tả kiến thức ngôn ngữ không. Câu trả lời là có. Một trong những việc cần đến khái niệm chỉ huy là việc mô tả sự phân bố (distribution) của các loại danh từ. Trong nhiều ngôn ngữ, có một loại danh từ mang tên 'danh từ đối nghịch' (reciprocals). Tiếng Anh có each other, còn tiếng Việt có nhau. Ví dụ nếu Sơn đánh Hưng và Hưng đánh Sơn, và ta gọi Sơn và Hưng là họ, ta có thể nói (11). hay

(11)	[A họ [B đánh nhau]]

Cái đặc biệt của một danh từ đối nghịch R là nó bắt buộc phải có 'quan hệ' với một danh ngữ N nào đấy trong câu, và R chỉ có thể 'quan hệ' với một danh ngữ N khi N chỉ huy R. ^[12] Trong (11), họnhau, vậy nên nhau có thể được hiểu là Sơn và Hưng. Nhưng trong câu (12), chỉ huy

(12)	[C [A vợ họ] [B đánh nhau]]

họ không chỉ huy nhau, ^[13] vậy nên ta không thể hiểu câu này là vợ của Sơn đánh Hưng và vợ của Hưng đánh Sơn được. Trong (12), danh ngữ duy nhất chỉ huy nhau là A, vậy nên nhau chỉ có thể có 'quan hệ' với cả cụm từ vợ họ mà thôi. Ta suy ra là (12) chỉ có thể có nghĩa là vợ Sơn đánh vợ Hưng và vợ Hưng đánh vợ Sơn. Dự đoán này hoàn toàn đúng với linh cảm của người bản ngữ.

Bây giờ hãy xem câu sau, tiếp tục dùng đại từ họ để chỉ Sơn và Hưng.

(13)	[sách của nhau] thì chắc chắn họ sẽ đọc

Ta gặp một vấn đề. Trong (13), họ không chỉ huy nhau, ^[14] nhưng ta vẫn hiểu được là Sơn chắc chắn sẽ đọc sách của Hưng và Hưng chắc chắn sẽ đọc sách của Sơn. Nói cách khác, nhau vẫn quan hệ được với họ. Làm thế nào đây? Hay là ta chấp nhận rằng trong một số trường hợp ngoại lệ, R có thể quan hệ với N mà không cần N phải chỉ huy R?

Hãy xem tiếp ví dụ sau.

(14)	[sách của nhau] thì chắc chắn vợ họ sẽ đọc.

Câu này rất giống với câu (13), và nếu ta chấp nhận rằng trong một số trường hợp ngoại lệ, R có thể quan hệ với N mà không cần N phải chỉ huy R, thì tại sao trong (14) nhau lại không thể quan hệ được với họ? (14) không thể có nghĩa là vợ Sơn sẽ đọc sách của Hưng và vợ Hưng sẽ đọc sách của Sơn, mà chỉ có thể có nghĩa là vợ Sơn sẽ đọc sách của vợ Hưng và vợ Hưng sẽ đọc sách của vợ Sơn. Nói cách khác là trong (14), nhau chỉ có thể quan hệ được với cả cụm từ vợ họ mà thôi. Liệu ta có nên bảo (14) là một trường hợp ngoại lệ của một trường hợp ngoại lệ không?

Câu trả lời là không. Ta có thể giải thích cả (13) lẫn (14) mà không cần đến bất cứ ngoại lệ nào. Cách giải quyết vấn đề khá đơn giản. Hãy xem những câu sau.

(15)	[họ [chắc chắn sẽ đọc sách của nhau]] [[vợ họ] [chắc chắn sẽ đọc sách của nhau]]

Có thể thấy là (15a) và (15b), về khía cạnh ngữ nghĩa liên quan đến việc xác định sở chỉ (reference) của nhau, giống hệt với (13) và (14). Hơn nữa, (15a) và (15b) hoàn toàn không có gì ngoại lệ cả. Trong (15a) họ chỉ huy nhau, vậy nên nhau có thể chỉ Sơn và Hưng. Trong (15b), không phải họ mà là cả cụm từ vợ họ chỉ huy nhau, vậy nên nhau chỉ có thể chỉ vợ Sơn và vợ Hưng mà thôi. Tại sao ta không nói rằng ở một tầng nào đấy, tầng liên quan đến việc xác định sở chỉ của nhau, (15a) giống hệt (13) và (15b) giống hệt (14), và (13) cũng như (14) là kết quả của một thao tác chuyển vị áp dụng lên (15a) và (15b). Tất nhiên là ta sẽ nói như vậy. Cụ thể hơn, ta nói rằng (15a) và (13), cũng như (15b) và (14), có chung một cấu trúc sâu, và cấu trúc sâu là nơi ta xác định ý nghĩa và sở chỉ của danh từ đối nghịch.

Bạn đọc có thể thấy rằng bằng cách dùng một lý thuyết có các khái niệm như cấu trúc sâu và chuyển vị, chúng ta giải thích được một cách có nguyên tắc những hiện tượng thoạt nhìn có vẻ khá rối loạn của ngôn ngữ. Kết luận cụ thể hơn là trong tiếng Việt, có ít nhất một số cấu trúc Đề-Thuyết có thể được coi là kết quả của thao tác chuyển vị.


3.

Để kết thúc, tôi sẽ nói một chút về cái ý tưởng có lẽ là nổi tiếng nhất của ngôn ngữ học Chomsky, cái vẫn được gọi là 'thuyết bẩm sinh' (innateness hypothesis). Khác với nhiều người nghĩ, Chomsky không hề có một cái thuyết gì như vậy cả. Chomsky đưa ra một lý thuyết về kiến thức ngôn ngữ. Trong cái kiến thức đó, một quy tắc X có bẩm sinh hay không phụ thuộc vào câu hỏi làm thế nào đứa trẻ học tiếng biết được X. Nếu đứa trẻ có thể học X từ những gì nó nghe được thì X không phải bẩm sinh. Nếu đứa trẻ không thể học được X từ những gì nó nghe được thì nó phải tự đoán ra X, và nếu hàng tỉ đứa trẻ khác nhau trên thế giới đều đoán ra X thì rõ ràng là ta có lý do để nói X là một kiến thức bẩm sinh. Ví dụ, đứa trẻ có thể học được từ những gì nó nghe khái niệm bàn là [table] trong tiếng Anh và [tisch] trong tiếng Đức, nhưng nó không thể học được là ngữ pháp có cấu trúc sâu và thao tác chuyển vị. Những dữ liệu trong môi trường ngôn ngữ không thể đủ để giúp nó đi đến kết luận này được. Vậy nên ta nói là khi đứa trẻ học tiếng, nó phải biết trước được là trong ngôn ngữ, có những cấu trúc 'cơ bản' hơn những cấu trúc khác, và người ta có thể dùng các phép 'chuyển hóa' để tạo ra những cấu trúc 'phái sinh', ví dụ như vậy.

Bạn đọc có thể đáp lại rằng ừ thì cứ cho là lý thuyết về kiến thức ngôn ngữ cần phải có khái niệm cấu trúc sâu đi, nhưng đấy cũng chỉ là lý thuyết thôi chứ đâu có phải sự thật. Đồng ý, nhưng thế nào là sự thật? Trái đất hút mặt trăng có phải là sự thật không? Tất nhiên là có, vì sự thật chính là lời giải thích mà lý thuyết hay nhất hiện tại đưa ra. Nếu lý thuyết hay nhất hiện tại nói rằng trong con mắt của một kẻ quan sát đứng tại chỗ, đồng hồ của người ngồi trên tàu hỏa đang di chuyển chạy chậm hơn đồng hồ của người đứng dưới đường, thì sự thật sẽ là như vậy. Còn nếu bảo sự thật là cái ta cảm thấy rõ ràng là phải đúng, thì trái đất sẽ là một cái mâm phẳng và bầu trời sẽ là một cái lồng bàn có gắn những ngôi sao lấp lánh được di chuyển bằng những thiên thần có cánh.

Vì ngôn ngữ là một khả năng bẩm sinh nên chúng ta thấy tất cả những gì chúng ta nói đều rất hợp lý, rất tất nhiên, 'có cái gì đâu', và chúng ta ít khi nghĩ đến câu hỏi tại sao lại nói được thế này mà không nói được thế kia. Hy vọng qua bài viết này, bạn đọc sẽ hiểu hơn về bản chất của ngôn ngữ học hiện đại và nhìn cái khả năng đặc biệt của con người này với một con mắt hơi khác.

---

Những tài liệu được nhắc đến trong bài:


Bloomfield, L. Language. Motilal Banarsidass.
Cao Xuân Hạo. 1986. Một số biểu hiện của cách nhìn Âu châu đối với cấu trúc tiếng Việt. Trong: Tiếng Việt. Mấy Vấn đề Ngữ âm, Ngữ pháp, Ngữ nghĩa. Nhà xuất bản Giáo dục, 2001.
Chomsky, N. 1957. Syntactic Structure. Mouton.
_____. 1981. Lectures on Government and Binding. Mouton de Gruyter.
_____. 1995. The Minimalist Program. MIT Press.
Fanselow, G. & Damir Cavar. 2000. Distributed Deletion. Potsdam Universität.
Huang, C.-T.J. (1982). Logical Relations in Chinese and the Theory of Grammar. MIT Dissertation.
Kayne, R. 1994. The Antisymmetry of Syntax. MIT Press.
Lasnik, H & Myung-Kwan Park. 2003. The EPP and the subject condition under sluicing. Linguistic Inquiry. Volume 34, Issue 4.


© 2004 talawas

---

^[1]Nói đúng hơn là nó phải đứng ở chỗ khác vì như vậy nó mới có thể được phát âm, theo Chomsky (1995), chương 3.
^[2]Xin lưu ý là cấu trúc sâu không phải là ý nghĩa, mà cấu trúc bề mặt không phải là âm thanh. Cấu trúc sâu chỉ là đóng góp của phần cú pháp cho ý nghĩa, và cấu trúc bề mặt là đóng góp của nó cho âm thanh, còn bản thân ý nghĩa và âm thanh là kết quả có được sau khi bộ phận ngữ nghĩa và ngữ âm „đọc“ cấu trúc sâu và cấu trúc bề mặt. Khái niệm cấu trúc sâu và cấu trúc bề mặt hiện giờ không còn được dùng nữa, nhưng trong lý thuyết ngữ pháp vẫn có sự phận biệt giữa thao tác xây dựng cấu trúc (structure building) mà kết quả là một cái gì đó từa tựa như cấu trúc sâu ngày xưa, tức là gần với ngữ nghĩa lô-gích (deep semantics), và thao tác thay đổi cấu trúc (structure manipulation) mà kết quả gần giống như cấu trúc bề mặt, tức là gần với âm thanh và ngữ nghĩa giao tiếp (surface semantics).
^[3]Xem Chomsky (1957), chương 5 và 8.
^[4]‘Các nhà triết học’ ở đây chỉ những người theo trường phái logical positivism, tức Wiener Kreis.
^[5]Giai đoạn của trường phái Cấu trúc Mỹ (American Structuralism) trong những năm 30-50. Tất nhiên là đến tận bây giờ vẫn có những nhà nghiên cứu ngôn ngữ bỏ công tìm hiểu những discovery procedures

^[6]Xem Chomsky (1957), chÆ°Æ¡ng 6. Trong quyển sách này, Chomsky nói rằng lý thuyết ngôn ngữ có nhiệm vụ Ä‘Æ°a ra má»™t thÆ°á»›c Ä‘o để dá»±a vào đó chúng ta có thể nói ngữ pháp G₁ có ‘hay’ hÆ¡n ngữ pháp G₂ hay không, đối mặt vá»›i má»™t tập hợp dữ liệu. Ẩn ý là đứa trẻ có cái thÆ°á»›c Ä‘o này trong đầu khi chúng tiếp cận vá»›i dữ liệu ngôn ngữ và tìm cách Ä‘oán ra má»™t ngữ pháp. Quan Ä‘iểm này bị bác bỏ sau khi mô hình P&P (Principle and Parameter) ra đời.
^[7]Xem Huang (1982).
^[8]Xin lưu ý là CED chỉ là một khái quát hóa (generalization) chứ không phải một nguyên tắc (principle). Nó chỉ mô tả lại hiện tượng thôi chứ không giải thích được gì cả. Những hiện tượng mà CED mô tả đã được giải thích theo nhiều cách khác nhau. Xem chú thích sau.
^[9]Ai cũng phải thấy là (6b) hơn hẳn (7b). Thực ra đó là hai hiện tượng khác nhau, tức là (6b) vi phạm một nguyên tắc khác với (7b). Xem Lasnik & Park cho (6b), xem Stepanov cho (7b). Ngoài ra, ai tinh ý sẽ nhận ra rằng mặc dù (6b) là một câu tồi vì có chuyển vị ra khỏi chủ ngữ, nhưng câu (i) sau đây lại tốt hơn hẳn, mặc dù có vẻ là cũng có chuyển vị khỏi chủ ngữ:
- sách về ngôn ngữ học thì [quyển ___ của Cao Xuân Hạo] chắc chắn sẽ gây tranh cãi
- Có thể nói rằng nếu ta di chuyển cả danh từ sách thì CED lại không có tác dụng nữa. Nhưng điều này không đúng, vì (ii) vẫn hoàn toàn không chấp nhận được:
- * sách về ngôn ngữ học thì tôi rất vui khi tìm thấy [quyển ___ của Cao Xuân Hạo]
Fanselow & Cavar đưa ra một cách giải thích hay cho (i). Stepanov giải thích được (ii).
^[10]Ví dụ của Bloomfield trong Bloomfield (1933).
^[11]Nói một cách khác, nếu ta kết hợp A và B để tạo nên một thành tố [C A B], thì A sẽ chỉ huy B và tất cả những gì chứa trong B.
^[12]Xem Chomsky 1981, chÆ°Æ¡ng 3.
^[13]Vì thành tố nhỏ nhất chứa họ là A = vợ họ, và A không chứa nhau
^[14]‘Chỉ huy’ dẫn đến ‚đi trước’, nhưng không phải ngược lại (xem Kayne). Vậy nên nếu A không đi trước B thì A không thể chỉ huy B.

Bài trả lời của Cao Xuân Hạo

Cao Xuân Hạo

Vài lời nhân bài viết của Trịnh Hữu Tuệ

Tôi rất mừng khi thấy talawas bắt đầu đăng những bài có nội dung Ngôn ngữ học. Ở ta có một hiện tượng lạ (tôi biết câu này rất thừa, bởi vì ở ta chỉ có toàn những hiện tượng lạ mà thôi) là nh
ững người làm văn học (nghiên cứu hay phê bình) chưa bao giờ thèm chú ý đến ngôn ngữ, mặc dầu ngôn ngữ chính là chất liệu của văn học. Làm văn học mà không biết gì về ngôn ngữ chẳng khác nào làm âm nhạc mà không biết gì về âm thanh (cao độ, khoảng cách, âm giai, hòa âm, điệu thức, v.v.) hay làm hội họa mà không biết gì về mầu sắc, hình thể, đường nét, nhãn giác, viễn cận, bố cục, v.v. Ở ta, sự dốt nát về ngôn ngữ (về tiếng Việt) có một lý do tự nhiên: đó là sách và bài vở của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam chưa bao giờ viết một câu nào về tiếng Việt: tất cả đều dịch từ sách ngữ pháp tiếng Pháp, và các nhà ngôn ngữ học Việt Nam chưa bao giờ dành ra một phút để quan sát xem thử người Việt nói năng như thế nào. Lác đác trong sách của vài người như Trương Vĩnh Ký (1883) hay Phạm Duy Khiêm (trong sách của Trần Trọng Kim & Bùi Kỷ 1940) có viết về một vài sự thật không thể chối cãi của tiếng Việt, nhưng chẳng có ai thèm nghe, vì cái định kiến cho rằng tiếng Việt chính là tiếng Pháp được coi là một chân lý thiêng liêng hơn cả sự thật khoa học.

Cho nên ông Trịnh Hữu Tuệ viết bài ấy là chuyện hoàn toàn hiểu được. Trả lời bài ấy mới là việc khó. Muốn trả lời, phải viết lại dăm chục nghìn trang, trong đó có vài nghìn trang của tôi (và của những người đi theo hướng của tôi) và mấy chục nghìn trang của dăm trăm tác giả phương Tây: những tiền giả định (presuppositions) cần thiết cho một cuộc tranh luận, dù là hời hợt, cũng quá nhiều và quá lớn.

Tuy nhiên, trong chừng mực có thể, tôi cũng xin viết ra đây vài điều quan yếu nhất.

N. Chomsky cho rằng trong một câu như Invisible God created the visible world, ở cấu trúc sâu có ba câu là 1. God is invisible; 2. God created the world; 3, The world is visible. Lời khẳng định này đã cho phép tất cả các nhà ngữ học không phải là môn đệ của Chomsky nói rằng ông ta không hề quan tâm chút nào đến ngôn ngữ trong khi tự nhận mình là nhà ngôn ngữ học. Riêng ở đây, ông không thèm biết rằng ta chỉ có một câu duy nhất, còn những cái mà Chomsky gọi là câu tuyệt nhiên không phải là câu, mà là những ngữ đoạn (phrases hay syntagms). Ngôn ngữ nào cũng có những phương tiện bắt buộc phải dùng để phân biệt câu (sentences hay [simple]clauses) với phi câu (“bất thành cú”), mà U.Weinreich gọi là backgrounding devices. Ba phần Invisible God; created the visible world và the visible world đều đã bị đẩy lùi vào hậu cảnh (backgrounded) và do đó không còn là câu nữa mà chỉ là những danh ngữ (noun phrases), hay những vị ngữ (verb phrases) Và đó cũng chính là một sự phân biệt hết sức quan trọng mà ngay người bản ngữ cũng phải “nhập nội” (internalize – Chomsky) ngay từ đầu.

Năm 1976, Ch. Li & Sandra Thompson cho xuất bản cuốn Subject and Topic với sự tham gia của nhiều tác giả cỡ lớn, trình bày “a new typology of languages”, chia các ngôn ngữ thành bốn loại lớn, trong đó sự tương phản lớn nhất là giữa subject-prominent languges (như các ngôn ngữ Ấn Âu) và topic-prominent languages (như các ngôn ngữ đơn lập – isolating languages). Từ đó, hầu hết các tác giả nghiên cứu tiếng Hán và tiếng Việt đều phân tích câu thành hai phần Ðề-Thuyết. ^[1]

Làm như vậy, họ đi theo một truyền thống đã có từ những năm 20 với trường Prague và với Sapir (và sau này, ở Mỹ, là Ch. F. Hockett (1958). Cách làm này phù hợp với quan niệm về câu của E.Sapir (1921) như là the linguistic expression of a proposition, và mâu thuẫn với lý thuyết của Chomsky. Trong cuốn A Grammar of Vietnamese (1965) L.Thompson là người đầu tiên thấy rằng tiếng Việt không có grammatical subject như tiếng Ấn Âu, mà chỉ có logical subject (sở đề logic) và do đó mà vô hình trung nhất trí với Sapir và C. Li & S.Thompson.

Tôi đi theo các tác giả này không hẳn là vì không tán thành Chomsky. Mặc dầu ngày nay phần lớn giới ngữ học đã thấy rõ rằng cuộc “cách mạng thứ hai” ^[2] của ông không đem lại một giải pháp gì đáng tin cậy, Chomsky vẫn là một tài năng lớn ^[3] . Nhưng những thành công quan trọng nhất của ông nằm trong lĩnh vực hình thái học (morphology), mà tiếng Việt thì lại hoàn toàn không có morphology, cho nên không thể dùng bất kỳ cái gì của Chomsky được hết, trong đó có cái gọi là grammatical subject, nhất là khi người ta nhớ kỹ cách định nghĩa khái niệm này trong ngôn ngữ học truyền thống của châu Âu.

Năm 1991 và 1995, khi ở Pháp, nhân dịp báo cáo về cấu trúc của câu tiếng Việt, tôi phản đối khái niệm topicalization của Chomsky, thì tôi đã gặp được một sự đồng tình hoàn toàn hất trí của tất cả các thính giả có mặt.

Lập luận của tôi là như sau:

Cái hậu tố (suffix) -ize/-ization/-ification (tiếng Việt dịch là -hoá) chỉ dùng được khi nào cái được chuyển hóa là một cái gì không được gọi đúng tên của nó. Chẳng hạn, chỉ có thể nhân cách hoá (personification) một cái gì không phải là người (mà là thần hay chó chẳng hạn). Ðàng này trong một câu như Bàn lau rồi đấy, thì bàn chính là topic, làm sao còn topicalized được nữa? Cái sai là ở chỗ Chomsky không hiểu gì về cấu trúc Ðề-Thuyết, cho nên dùng một thuật ngữ có những presuppositions sai trái.

Cũng nên nói rõ: vì yên trí (một cách vô thức) rằng tiếng Việt 100% là tiếng Ấn Âu, cho nên có những tác giả tuyên bố thẳng thừng rằng những câu như Bàn lau rồi hay Tôi tên là Nam đều sai ngữ pháp và thậm chí vô văn hóa. Chẳng qua vì họ thấy không thể phân tích bằng ngữ pháp tiếng châu Âu được mà thôi. Tôi đã từng chứng minh rằng hai câu này không đồng nghĩa với Tôi đã lau bàn rồi và Tên của tôi là Nam, và do đó không thể coi là transforms của nhau, vì hai câu này nói về hai đề tài (topics hay themes) khác. ^[4]

Nói tóm lại, bài của Trịnh Hữu Tuệ cÅ©ng nhÆ° những bài sau này của tôi chỉ đúng chá»— trong văn cảnh cá
»§a má»™t chuyên mục đã có sẵn những bài cÆ¡ bản hÆ¡n. Ðó là má»™t Ä‘iều mà tôi rất mong là talawas sẽ làm được.

© 2004 talawas

---

^[1]Li Charles and Sandra Thompson. Mandarin Chinese. A Functional Reference Grammar. 1981; Dyvik H. J. J, Subject or Topic in Vietnamese. 1984
^[2]Vào thập kỷ 50, các môn đệ của Chomsky gọi sự ra đời của ngữ pháp sản sinh như vậy (cuộc cách mạng ”thứ nhất” là cấu trúc luận của F. de Saussure, “người cha đẻ của ngôn ngữ học hiện đại”.
^[3]Cái “lớn” nhất của ông có lẽ là trong quá trình xây dụng lý thuyết của ông, ông luôn luôn tiếp thu những cái mới để bổ sung và uốn nắn quan điểm của mình, đến nỗi những sáng tác gần đây của ông không còn lại bao nhiêu của dạng thức ban đầu (như trong Syntactic structures (1947). Ngay như lời tuyên bố của ông về quan điểm mentalistic (một thứ tội lỗi bất khả dung thứ dưới mắt phái miêu tả đang thống trị nền ngữ học Mỹ hồi ông bắt đầu viết, nhưng lại được ông nhận làm quan điểm của mình), ông cũng từ bỏ nốt như ta có thể thấy rõ qua cách trình bày tuy đơn sơ nhưng đủ chính xác của Trịnh Hữu Tuệ, trong đó ngữ pháp tạo sinh được trình bày như một thứ thủ pháp thực dụng (“hocus-pocus linguistics”), mà nhà ngữ học có thể dùng (nếu thấy thích) chứ không phải một lý thuyết nhằm đi tìm chân lý khoa học (cf. “God’s truth linguistics”, vốn nằm trong vốn tri thức chủ quan và không tự giác của người bản ngữ như trong quan niệm của Saussure, một người mentalist điển hình.
Muốn thấy rõ hơn những vấn đề được tiền giả định trong bài của Trịnh Hữu Tuệ, xin xem On Understanding Grammar của T. Givón 1979, và luôn thể xem những tác giả mà tôi có dẫn trên.
^[4]Xem bài Linh hồn tiếng Việt, trong Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt, Nxb Trẻ, 2001

Entry for October 19, 2007

1. "Thời điểm nào Bộ sẽ ban hành quy chế này, thưa thứ trưởng?

- Chúng tôi đang cố gắng nhanh nhất, sẽ hoàn thành quy chế quản lý blog trong thời gian sớm nhất."


Như bài phỏng vấn này thì Bộ 4T sẽ sớm cho ra đời quy chế quản lý blog. Điều ngạc nhiên là không thấy ông Thứ trưởng Doãn nói tới quá trình Bộ 4T xây dựng quy chế này thế nào, có sự tham gia của các chuyên gia về pháp luật, về Internet, của cộng đồng blogger hay không.
Kinh nghiệm của Trung Quốc thường được Việt Nam nghiên cứu học tập trong nhiều lĩnh vực, trong đó có cả Internet. Trong một bài trao đổi trên báo Thể thao Văn hóa, nhà báo Hoàng Nguyên Vũ đã đưa thông tin (sai) rằng Trung Quốc yêu cầu người lập blog xuất trình chứng minh thư. Gần đây, chuyên gia an toàn thông tin Nguyễn Tử Quảng cũng đề nghị chính quyền Việt Nam noi gương Trung Quốc, bắt tay với Google, Yahoo và Youtube trong việc kiểm soát Internet ở Việt Nam. Nhưng ngay cả trong việc xây dựng quy chế quản lý blog, dù với thể chế chính trị tương tự nhưng người Trung Quốc cũng đã có những sự thận trọng nhất định mà chưa thấy những nhà quản lý Việt Nam có.

Trước hết, khi Trung Quốc dự kiến quản lý Internet, họ giao cho một hiệp hội là Hiệp hội Internet Trung Quốc (Internet Society of China), một tổ chức tuy chịu sự quản lý của Bộ thông tin nhưng có tính chất ngành nghề và chuyên nghiệp, thực hiện nghiên cứu về tính khả thi của vấn đề cùng các ưu nhược điểm trong việc quản lý Internet. Hiệp hội Internet Trung Quốc lập ra một nhóm nghiên cứu gồm đại diện các nhà cung cấp dịch vụ blog và các chuyên gia trong ngành để làm công việc này. Sau 7 tháng nghiên cứu (từ tháng 10/2006 tới tháng 5/2007) thì Hiệp hội Internet Trung Quốc công bố một bản dự thảo quy tắc tự kiểm soát (self-discipline code) dành cho cả các nhà cung cấp dịch vụ blog và người sử dụng, nhưng chủ yếu là nhằm vào các nhà cung cấp dịch vụ. Dự thảo này loại trừ khả năng bắt người sử dụng phải đăng ký tên thật mặc dù khuyến khích việc này, cũng như khuyến khích các trách nhiệm xã hội và đạo đức của người sử dụng (bloggers) khi viết. Bản dự thảo này lại được công bố công khai để lấy ý kiến các blogger trước khi được chính thức thông qua.

Như vậy, chúng ta có thể thấy vẫn có một sự độc lập tương đối trong việc xây dựng quy chế quản lý Internet của Trung Quốc, và có sự tham gia tích cực của các chuyên gia công nghệ thông tin cũng như đại diện các công ty cung cấp dịch vụ blog. Kết quả của bản quy tắc là một văn bản có tính cam kết đối với các công ty cung cấp dịch vụ (gần đây MSN và Yahoo đã ký vào văn bản này), còn với người sử dụng (bloggers), nó mang tính khuyến nghị chứ không ràng buộc về mặt pháp lý, và cũng không có chế tài áp dụng với blogger.

Trái lại quá trình quản lý blogger ở Việt Nam được thực hiện hoàn toàn từ trên xuống, mập mờ và thiếu tính hệ thống. Ban đầu là việc báo Lao Động tổ chức hội thảo và lấy ý kiến của mọi người về quy chế hành xử trên blog. Sau đó chúng ta thấy một loạt các bài tố cáo blog đen và nhờ nhờ trên một số tờ báo nhằm tạo ra một dư luận cho sự cấp thiết của quản lý blog. Gần đây nhất là một vụ kiện một blogger nổi tiếng (và cũng là nhà báo) ra tòa vì tội vu khống. Và giờ đây là việc ông Thứ trưởng Bộ 4T khẳng định sắp có quy chế quản lý blog. Không rõ là quá trình soạn thảo quy chế quản lý này diễn ra như thế nào, có sự tham gia của những ai, bắt đầu nghiên cứu từ bao giờ…- tất cả các thông tin này đều mù mịt. Về mặt thông tin và sự độc lập trong nghiên cứu soạn thảo quy chế blog thì rõ ràng chúng ta còn thua nước láng giềng Trung Quốc, vốn là một quốc gia có truyền thống chuyên chế nặng nề.

Không những thế, chúng ta còn bị nhiễu về thông tin, bị tung hỏa mù khi phải đọc những bài với những cái tên na ná kiểu kiểu như Thùy Linh- nạn nhân của blog (xem bài trên báo Thanh Niên), hay Những hiểm họa từ blog…trên các báo. Đó còn chưa kể các thông tin sai một cách vô tình hay cố ý, ví dụ như khi VNN đưa tin về bản quy tắc ứng xử (Codes of Conduct) cho blogger mà một blogger là Tim O’Reilly soạn thảo như là một tài liệu tham chiếu cho blogger, đã dịch nó thành “dự thảo bộ luật về vấn đề đạo đức trên blog”. Nếu đọc bài báo này trên VNN, người đọc dễ nhầm rằng đây là một dự luật- tức là có giá trị pháp lý- chứ không phải một dự thảo quy tắc về thái độ ứng xử do một cá nhân đưa ra cho các blogger khác tham khảo. Những ngộ nhận ấy (với sự tiếp tay của báo chí Việt Nam) sẽ dẫn tới các kết luận sai như sau:

- Ở Mỹ người ta cũng quản lý nội dung blog và đang xây dựng dự luật về việc này.
- Ở Trung Quốc, ai muốn lập blog phải xuất trình chứng minh thư.
- Blog đen là hiểm họa với an ninh quốc gia, tuyên truyền lối sống trụy lạc.
- Thùy Linh- Vàng Anh là nạn nhân của blog.
- Vụ kiện Trà- Chanh cho thấy các blogger đen và bẩn cần phải được quản lý.
…
Ngược lại mặt tích cực của blog chỉ là các hoạt động từ thiện, nhân đạo mang tính cộng đồng, rồi một số báo ca tụng blogger chia sẻ tình thương mến thương với Vàng Anh (trong khi một số khác thì lại lên án Vàng Anh là nạn nhân của blog!)…Nếu đọc về các mặt tích cực của blog, người ta sẽ dễ liên tưởng tới việc cần phải tổ chức hoạt động tập thể của blog như một hoạt động của thanh niên tình nguyện, của Đoàn Thanh niên…Nếu thế có lẽ Bộ 4T nên mời đại diện của Đoàn Thanh niên, Hội sinh viên hay Hội chữ thập đỏ để phối hợp soạn thảo quy chế blog mới phải.

Sự méo mó của báo chí không chỉ ở chỗ lên án một cách vô lối các blog, choàng cho nó cái mũ blog đen mà còn ở chỗ khen ngợi mặt tích cực của blog theo lối tư duy của cán bộ Đoàn. Trên một số tờ báo mạng đã có những mục về blog nhưng đọc các bài trên đó chúng ta thấy gì? Gần như tất cả chỉ là các tâm sự hồng hồng tuyết tuyết, các bài tản văn nhạt nhẽo, cảm xúc thu sang, hè về, xuân đến, anh nhớ em, chiều nay đẹp quá…Nếu đọc các bài được giới thiệu là blog hay đấy, người ta cũng phải ngạc nhiên về sự sến đến thế nào của các blog Việt Nam. Tất nhiên sến không phải là cái tội (trên blog của tớ cũng không ít) nhưng thực
ra thế giới blog Việt muôn hình muôn vẻ hơn nhiều so với những thứ sên sến trên. Nhưng có lẽ những thứ sên sến đó là thứ duy nhất được phép tồn tại trên các bài trên báo chí về blog. Nó ẽo ợt nhưng vô hại. Nó không bàn tới chính trị, tới những người nổi tiếng, cũng không nói xấu đồng nghiệp, không bức xúc xã hội…khỏi lo động chạm tới cái gì. Liệu sắp tới nó có phải là thứ duy nhất được Bộ 4T cho phép tồn tại trên blog trong quy chế quản lý blog của họ không?.

2. Hay quá, báo Sài Gòn Tiếp Thị có bài cho rằng VNN đã vi phạm pháp luật khi đưa lên mạng đoạn video kia. Bravo Sài Gòn Tiếp Thị .
Tớ copy lại nguyên văn:
"

Sổ tay: Báo chí có quyền quay phim về hành vi tình dục?

Thật ngạc nhiên đến không ngờ khi sáng qua một đường link trên tờ báo điện tử thuộc hàng lớn nhất nước đưa một video clip cà phê giường ở Hà Nội với lời dẫn “Người vào quán uống cà phê không phải ngồi trên ghế mà... nằm trên giường và thoải mái từ A đến... ”.

Đó là một đoạn video clip thật, chứ không phải bài viết hay tin. Có nghĩa là những người xem được nhìn hình ảnh thật chứ không phải đọc chữ.

“Tác phẩm” này được giới thiệu “là những hình ảnh buổi tối thường ngày tại quán cà phê M. ngay giữa Hà Nội do nhóm phóng viên vô tình ghi lại...”.

Khoan nói đến hành vi của đối tượng trong đoạn clip ở quán cà phê có phạm luật và đáng phê phán hay không, thì việc một cơ quan truyền thông phổ biến clip đó cho công chúng là điều sai trái.

Nếu tờ báo điện tử kia (một cơ quan văn hoá) định phê phán một hành vi không phù hợp thuần phong mỹ tục (theo họ), thì cách làm của họ cũng hoàn toàn phản văn hoá.

Thậm chí, theo luật gia Nguyễn Văn Chương (Hội luật gia TP.HCM), tờ báo đó đã vi phạm Điều 31 Bộ luật Dân sự: “Nghiêm cấm việc sử dụng hình ảnh của người khác khi không được phép và xâm phạm uy tín, danh dự, nhân phẩm của họ”.

Còn theo luật sư Nguyễn Bảo Trâm (Công ty Sài Gòn Luật), tờ báo trên đã vi phạm khoản 2 điều 10 Luật Báo chí “Cấm thông tin, đưa hình ảnh kích động dâm ô, đồi truỵ…” và điều 5 Nghị định 51 ngày 26.4.2002 “mô tả tỉ mỉ những hành vi thiếu thẩm mỹ, có tính chất kích dâm…”.

Cao Lê

Theo thạc sĩ luật Nguyễn Văn Chương, đứng trên quan điểm đạo đức, chắc chắn sẽ có nhiều quan điểm khác nhau về chuyện sex trong quán cà phê này. Thế nhưng, trên góc độ pháp luật, việc đó không hề phạm luật. Luật pháp không có quy định buộc người ta phải quan hệ tình dục ở nhà riêng hay trong phòng khách sạn mới là hợp pháp. Việc này cũng không thể so sánh với quan hệ tình dục trong công viên hay trên đường phố, là những không gian hoàn toàn công cộng. Chủ quán chỉ có thể bị phạt hành chính vì những lý do xa xôi như sử dụng đèn không đủ sáng… thế thôi! Còn theo luật sư Nguyễn Bảo Trâm, việc xác định ranh giới không gian công cộng trong trường hợp này khá nhập nhằng. Quy định ngầm ở những nơi này ai cũng hiểu: chỉ có một cặp khách vào đó, người phục vụ đưa nước xong là không vào nữa cho đến khi khách có yêu cầu khác. Không gian trong quán cà phê trong clip đã được che chắn, tuy không hoàn toàn là phòng khép kín (nếu là phòng khép kín thì không có gì phải nói) nhưng có thể thấy nó như một phòng thô sơ. Việc xác định hành vi sex trong không gian này là phạm luật hay không là điều cần nghiên cứu thêm.

Entry for October 19, 2007

(Vào cái link ở Baamboo mà Hisashi chỉ, hóa ra mình là người lắm lời (nhiều entry) thứ 3 trong cõi Yahoo 360 tiếng Việt. Hichic).

Mai là ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, chúc mừng các bạn nữ ;).

Post tiếp thơ sến tặng các bạn.

Không đề

Rasul Gamzatovich Gamzatov

Dịch giả: Thái Bá Tân.

Nếu em muốn anh thắp sao em ngắm
Anh sẽ xua cơn gió lạnh ngoài đồng
Sẽ đốt lửa chờ em về sưởi ấm
Che bốn bề em đỡ rét mùa đông

Và hai ta ngồi trong đêm thanh vắng
Xích lại gần nhau, không lý sự, hiền lành,
Cái buồn khổ trên vai em mang nặng
Anh sẵn sàng cho hết cả sang anh.

Anh sẽ cúi bên giường em lặng lẽ
Và để em không thức giấc,- che đèn
Anh sẽ hát những lời ru của mẹ,
Ngăn mọi điều bất hạnh đến bên em...

Và lúc ấy, em sẽ tin trên trái đất
Toàn người tốt, không có buồn, nước mắt.

Image: Thiếu nữ bên hoa huệ, Tô Ngọc Vân. Link

Entry for October 19, 2007

Salvador Dali- Figure at the Window

Vẫn thơ tình viết về một người đàn bà không có tên

Lưu Quang Vũ

Khi em ngẩng đầu lên, anh biết đêm đã xuống,
Gió thổi qua biển lớn và mưa rơi trên
những vòm lá rậm.

Khi em mỉm cười, anh biết những bông hoa nở
cánh trong im lặng, lũ trẻ nhảy đùa
trên phố sớm.

Khi em để tay lên chốt cửa, giọt ánh sáng
chập chờn trong trí nhớ, anh thấy lại
chiếc găng cũ quên nơi tủ áo
Chuyến tàu dài đi ngang thị trấn cũ,
ở đó thằng bé trong anh chờ mong
mùa hạ đến.

Khi em tìm nắm ngón tay anh, đầy thất vọng
nẩy sinh dòng nhựa mới

Khi em nhắm mắt lại, anh biết những con ngựa
hoang đang đi trên đồng cỏ.

Khi em tựa xuống vai anh, lúa gặt về nóng rực,
con gái con trai hát lưng đồi nắng,
mật đổ tràn trên suối đất thơm.

Khi em quay mặt đi, tóc loà xoà gáy lạnh,
Anh biết đâu kia còn những giọt nước mắt
Nỗi đau buồn xói lở những dòng sông.

Khi em ra đi, anh biết có con đường đang dẫn
về phía trước.

Khi em soi vào tấm gương, anh biết
cuộc đời ta là một dấu hỏi dài.

Nguồn: Lưu Quang Vũ, thơ tình, NXB Văn học, 2002

-------------

Dạ Khúc

Thanh Tâm Tuyền

Anh sợ những cột đèn đổ xuống
Rồi dây điện cuốn lấy chúng ta
Bóp chết mọi hy vọng
Nên anh dìu em đi xa

Đi đi chúng ta đến công viên
Nơi anh sẽ hôn em đắm đuối
Ôi môi em như mật đắng
Như móng sắc thương đau

Đi đi anh đưa em vào quán rượu
Có một chút Paris
Để anh được làm thi sĩ
Hay nửa đêm Hà Nội
Anh là thằng điên khùng
Ôm em trong tay mà đã nhớ em ngày sắp tới

Chiếc kèn hát mãi than van
Điệu nhạc gầy níu nhau tuyệt vọng
Sao tuổi trẻ quá buồn
như con mắt giận dữ
Sao tuổi trẻ quá buồn
như bàn ghế không bầy

Thôi em hãy đứng dậy
người bán hàng đã ngủ sau quầy
anh đưa em đi trốn
những giày vò ngày mai

Nguồn: Thi viện

Dòng họ Cao Xuân

BBC đưa tin về việc học giả Cao Xuân Hạo qua đời. Trong bài có một chi tiết nhầm khi cho Cao Xuân Dục là ông của Cao Xuân Hạo. Thực tế, Cao Xuân Dục là cụ của Cao Xuân Hạo chứ không phải ông. Bố của ông Cao Xuân Hạo là Cao Xuân Huy, bố của ông Cao Xuân Huy là Phó bảng Cao Xuân Tiếu và bố của Cao Xuân Tiếu là Đông các đại học sĩ Cao Xuân Dục.

Xem thêm thông tin ở gia phả nhà họ Cao Xuân ở đây.

Nhân thể, đăng tải một bài viết trên talawas của Hà Văn Thùy về Cao Xuân Hạo.

Hà Văn Thùy

Cao Xuân Hạo – chàng Don Quijote độc hành

Dường như thế hệ bọn tôi có cái may là được học Văn trong buổi giáp ranh tranh tối tranh sáng sau hòa bình 1954. Khi đó người ta chưa kịp tạo dựng một thiết chế dạy và học môn Văn chặt chẽ đến ngặt nghèo. Khi đó người thày còn có thể dạy một cách hứng khởi theo hiểu biết của mình và nhiều thầy dạy Văn của tôi là những nhà giáo lưu dung (lạy Phật, sao lại có cái danh xưng xúc phạm con người đến vậy?!) kiến thức thâm hậu. Ngày ấy chúng tôi học tiếng Việt theo lời ăn tiếng nói của dân gian, ngữ pháp tiếng Việt chưa phải là phong ba bão táp hành hạ học trò. Học Văn với chúng tôi là niềm vui lớn của sự tự do bộc lộ hiểu biết, bộc lộ năng khiếu thẩm văn thẩm thơ của chính mình. Chúng tôi chưa kịp biến hình thành vẹt hay loài nhai lại.

Nhiều năm sau này, mỗi dịp tiếp xúc với sách giáo khoa Văn học khi dạy con, khi giảng cho cô giáo văn của tôi những mắc mớ về ngữ pháp, tôi lại một lần sởn da gà. Tôi trộm nghĩ, nếu như bây giờ phải quay lại làm học trò học chương trình Tiếng Việt, mình sẽ ra sao? Chắc hẳn sẽ rơi vào một trong hai tình trạng như sau: Hoặc sẽ dốt nát chẳng biết gì về tiếng Việt, hoặc sẽ thành kẻ khởi loạn dẫn đầu những con chữ tấn công vào nhà ngục Bastille giáo trình ngữ pháp, giải phóng cho tiếng mẹ đẻ khỏi gông cùm! Dù cách nào rồi cũng là bi kịch! May mà điều đó không xảy ra. Tôi đã qua cầu thoát nạn. Nhưng các con tôi, rồi bây giờ là cháu tôi, truyền đời bị hành hạ! Quả là đáng thương cho con dân Việt!

Ðang trong nỗi bức xúc không có đường ra khiến tôi hoang mang nghi ngờ tiếng Việt thì may sao tôi gặp những ý tưởng của giáo sư Cao Xuân Hạo, dù chỉ qua vài ba bài báo. Ðiều đáng nể là ông dũng cảm khẳng định nhiều giáo trình ngữ pháp đã giảng sai tiếng Việt. Tiếp đó, ông chỉ ra một cách thuyết phục cái cơ chế, cái công nghệ, cái quy trình dẫn đến những lầm lẫn ấy. Ðó là người ta đã không hiểu tiếng Việt, đã nặng đầu óc nô lệ và biếng lười cóp nhặt ngữ pháp tiếng nước ngoài, mà trước hết là tiếng Pháp, đem áp đặt lên tiếng Việt. Tư tưởng táo bạo của ông đến với tôi như một sự giải thoát. Từ phân vân hoang mang lo lắng, tôi lấy lại được niềm tin là ngữ pháp tiếng Việt không quái đản như những gì người ta viết trong sách giáo khoa. Và tôi tin rằng, từ chỗ biết sự sai, sẽ có ngày tìm ra cách sửa.

Trước tết năm Rồng (2000), tôi nhận được của ông bài viết thú vị nhưng hơi dài và có những kiến thức quá chuyên sâu so với yêu cầu của bạn đọc báo Văn Nghệ. Bỏ đi thì tiếc, tôi đành mạn phép ông làm cái việc gọi là biên tập, tức cái sự lược bớt, chắp nối để thể hiện nổi bật tư tưởng của tác giả. Bài viết được in ra với nhan đề “Sợ hơn bão táp”. Nhiều bạn đọc hoan nghênh nhưng bài báo vấp phải sự phản ứng bão táp của một số cây đa cây đề ở ngành Giáo dục. Ông cười hóm hỉnh bảo: “Cố nhiên thôi, tôi đập bể niêu cơm của họ mà!” Không chỉ đơn thuần là niêu cơm, tôi nghĩ. Ông chính là cái máy xúc, cái xe ủi, ủi đi những “công trình” những “sự nghiệp” vàng mã của khối người! Họ được đào tạo rất bài bản về ngôn ngữ, nhưng không phải ngôn ngữ Việt. Rồi khi về nước, vừa khiếp nhược trước khoa học ngữ pháp chính xác chuẩn mực của nước ngoài, vừa dốt tiếng mẹ đẻ, họ đem cái khuôn mẫu vừa học được, tức đem cái giày ngoại quốc về, vừa đẽo vừa cưa vừa kéo bàn chân Việt sao cho vừa giày... Bằng những việc làm vừa giả vừa phản khoa học ấy, họ đã ngụy tạo nên những “công trình”, những “sự nghiệp” đủ cho họ vênh vang danh lợi một đời! Ông là ai mà dám hiện ra lừng lững như cái xe ủi trước những lâu đài dinh thự vàng son hàng mã ấy?

Trước Tết năm Rắn (2001), tôi gọi điện xin bài. Ông vui vẻ: “Tôi đang viết. Tôi định lấy tên là ‘Hồn tiếng Việt’”. Rồi ông say sưa kể câu chuyện: trên đường ra Hà Nội với nhà Việt học người Hung, ông đố bạn thế nào là chó treo mèo đậy? Nhà Việt học châu Âu cho rằng: đem chó treo lên, lấy rổ lấy nơm úp (đậy) con mèo lại! Ông kết luận, chỉ có người Việt mới hiểu được cái hồn của chữ Việt! Tôi thật mừng, như sự phát hiện, hồn chữ: cái chữ có hồn! Lâu nay người ta quên mất phần hồn mà chỉ dạy phần xác. Vì vậy lớp lớp học trò không biết đến hồn vía tiếng Việt, chữ nghĩa họ dùng chỉ là xác chữ. Chân lý thường đơn giản. Chỉ với bốn chữ quen thuộc chó treo mèo đậy mà làm rối trí một nhà Việt học! Chỉ chúng ta mới cảm nhận được hồn tiếng Việt.

Dường nhÆ° Cao Xuân Hạo không hòa hợp lắm vá»›i đồng nghiệp mình. Người ta coi ông nhÆ° kẻ hay kiếm chuyện không để cho ai yên. Hình nhÆ° trong cuá»™c đời ông cÅ©ng chịu không ít bầm dập. NhÆ°ng tôi cho là may mà đời có ông. Ông chân thá»±c vô tÆ° mà minh triá
º¿t nhÆ° chú bé trong ngụ ngôn Andersen đã nói huỵch toẹt: hoàng đế cởi truồng!

Không hiểu sao tôi có liên tưởng ngộ nghĩnh: một chiều gió bấc, một con đường mòn xa tít hun hút tới chân trời. Trên đó chàng kỵ sĩ gầy, mái đầu muối tiêu, nách cắp cây thương, cưỡi trên con ngẽo cà khổ. Ðó là ông, Cao Xuân Hạo, chàng kỹ sĩ độc hành. Trong chiều tà, ngọn bút của ông được phản quang phóng to thành cây thương. Một người một ngựa, ông trơ trọi đi trong chiều vắng. Trước mắt, những hồn ma bóng quế chập chờn. Nhưng ông vui vì tin rằng một ngày mai những con chữ Việt sẽ tưng bừng trong cuộc hoan ca chào đón ông - người giải phóng.

Cái ngày đó chưa đến, nhưng đã một thời ông là thần tượng của lớp trẻ chúng tôi bởi những bản dịch mà ông chuyển ngữ văn xuôi Nga thành thứ tiếng Việt tuyệt vời, chính xác mà uyển chuyển. Ông đã truyền cho chúng tôi lòng yêu tiếng Việt chính bởi ông là người yêu tiếng mẹ đẻ đến tận cùng!

© 2005 talawas

Entry for October 18, 2007

WTF?

VNN giờ làm cả video như café Thanh Đa thủa nào và ngang nhiên chiếu trên Internet? Mk, thật không hiểu sao có chuyện tởm như thế?

Vâng, cũng chính là VNN mà ngày hôm qua còn đăng lại nguyên xi các bài trên VTV về tình người. Người ta đi café giường ôm hôn, sờ soạng nhau thì có phạm tội gì không mà phóng viên VNN dám quay trộm và chiếu công khai như thế?

Kiểu này chắc không khéo vài bữa nữa các bạn VNN dám đặt máy quay phim trong nhà nghỉ quay cảnh nhân dân làm tình và viết phóng sự hình về 9x đi nhà nghỉ, rồi than vãn đạo đức xã hội suy đồi và rao giảng đạo đức cho thế hệ trẻ lắm.

Tởm quá :(

PS: Mk tiếp, bọn VNN lại còn trơ trẽn đăng các ý kiến ủng hộ bọn chúng về đoạn video đấy. Các ý kiến kiểu thế này “Đây là biểu hiện rõ nét, sinh động cách sống bệnh hoạn của bộ phận thanh niên đua đòi, thiếu giáo dục trong một xã hội buông lỏng quản lý giáo dục.”…Một lũ phóng viên vô văn hóa. Tớ cũng đã gửi ý kiến nhưng chắc chắn là tụi nó sẽ không đăng (dù mình đã nói nhẹ hơn nhiều so với những gì mình nghĩ).

Trong list của tớ cũng có nhiều bạn làm báo, nếu có thể thì các bạn nên nêu ý kiến trên báo về việc làm vi phạm thô bạo quyền riêng tư của công dân của VNN.

Trong list tớ hình như cũng có một số bạn làm ở VNN. Nếu các bạn đọc post này thì tớ không rõ các bạn nghĩ thế nào về việc này?.

Link

Về sự riêng tư của người nổi tiếng.

Tôi đang trao đổi với bạn Grass (Trần Lệ Thùy) quanh bài viết của bạn và anh Huy Đức trên SGTT ở đây. Vì phạm vi của cuộc trao đổi này đề cập tới vấn đề sự riêng tư của người nổi tiếng nên xin copy lại để ở đây. Nếu bạn nào hiểu biết về luật báo chí tham gia góp ý kiến thì sẽ rất hay.

Trong bài viết của bạn Grass (một bài tôi đánh giá cao), có một ý mà tôi không tán thành. Xin trích ở đây:

"Nếu một người bình thường bị báo chí tòan cầu in cảnh bị tốc váy thì có thể kiện đòi hàng triệu đô la đền bù do bị xâm phạm quyền riêng tư cá nhân, nhưng nếu người trong ảnh là Britney Spears thì khác. Cô là người nổi tiếng một phần vì những hình ảnh này nên cô khó mà kiện được. Cũng giống như vụ Pamela Anderson bị tung băng sex của cô và chồng. Cô đã kiện ra tòa nhưng không thể ngăn chặn việc phát tán băng này được vì cô nổi tiếng như là một biểu tượng của sex."

Theo tôi, là Britney Spears hay là người bình thường thì họ cũng đều có quyền tự do cá nhân như nhau. Vấn đề là với người bình thường, thì sẽ không có chuyện "báo chí toàn cầu in ảnh bị tốc váy" trong khi với Britney thì có. Các ngôi sao cũng thường xuyên kiện các tờ báo ra tòa và cũng rất nhiều khi họ thắng kiện hay được đền bù các số tiền rất lớn từ các tờ báo. Tức là ở đây không có sự khác biệt về quyền tự do cá nhân giữa người bình thường và người nổi tiếng, chỉ khác nhau trong cách media khai thác thôi.

Comment trả lời của Grass:

@Linh: Là người nổi tiếng và quan chức dân cử thì phải chấp nhận sự giám sát của công chúng nhưng trong lĩnh vực họ nổi tiếng thôi. Họ vẫn có quyền riêng tư. Ví dụ như một nghệ sĩ dương cầm thì có thể kiện ngăn chặn phát tán băng hình riêng tư cá nhân vì không liên quan đến lĩnh vực nổi tiếng của người này, ngược với Pamela Anderson. Báo chí không thể đăng hình một người bình thường có bồ bịch chẳng hạn, vì vi pham quyền nhân thân, nhưng có thể đăng ảnh con trai một vị quan chức đi xe xịn, du lịch xa xỉ với bồ không rõ nguồn tiền vì vị quan chức chịu sự giám sát của công luận về sự liêm chính.

Comment của tôi:

@grass: tớ nghĩ là bạn nói thế vẫn chưa chính xác. Thế theo bạn Pamela Anderson không có quyền kiện phát tán băng hình sex của cô ta à? Cô ta hoàn toàn có quyền đó như với người bình thường và không có tờ báo nào khi ra tòa lại có thể thản nhiên bảo là vì cô ta là người nổi tiếng nên chúng tôi để băng hình thả nổi cũng chả sao. Thế nhưng nếu tòa báo ấy chứng minh là cô ấy cố ý để băng hình thả nổi thì cô ấy lại có thể thua kiện. Vấn đề ở đây là về mặt pháp luật, người bình thường và người nổi tiếng có quyền về sự riêng tư như nhau, và không có luật nào tước của người nổi tiếng cái quyền đó nhiều hơn người bình thường. Cái khác ở đây chỉ là về cơ chế kinh tế: với người nổi tiếng thì nhu cầu của người tiêu dùng về cuộc sống của họ và cả cái động lực (incentive) để người nổi tiếng tiết lộ đời sống riêng tư của họ cũng lớn hơn. Đó là thị trường chứ không phải là luật pháp. Ví dụ của bạn về vị quan chức để so sánh với Pamela Anderson cũng không chính xác. Quan chức chịu sự giám sát của công chúng vì đơn giản, họ là quan chức, là người sử dụng tiền của nhân dân giao cho để làm các nhiệm vụ của nhân dân. Sự giám sát của báo chí trong trường hợp này là check and balance, một thứ quyền lực để kiềm chế cái quyền lực kia thao túng bất hợp pháp. Đó không phải vì vị quan chức đó là người nổi tiếng, mà là vì ông ta là quan chức (hoặc chủ tịch công ty, phải chịu trách nhiệm với tiền của cổ đông chẳng hạn).

Tớ nghĩ điểm thiếu chính xác nhất trong bài viết này của bạn (và anh Huy Đức) là có phần coi quyền riêng tư của người nổi tiếng là ít hơn người thường. Đó là một cái sai về mặt nguyên tắc, dù trên thực tế, đúng là người nổi tiếng không có nhiều sự riêng tư như người bình thường nhưng như tớ nói, đó là do cơ chế cung cầu. Cái sai này theo tớ là khá nghiêm trọng vì nó sẽ dẫn tới ngộ nhận.

Và của Grass:

@Linh: Vụ Pamela Anderson và kết luận của tòa về việc cô ấy không chặn được sự phát tán băng sex do cô ấy nổi tiếng như một quả bom sex có trong giáo trình luật báo chí ở Mỹ. Còn về quan chức thì đúng như bạn nói. Trong bài có thể mình viết không rõ gây hiểu lầm. Nhưng ý của mình là người nổi tiếng và quan chức dân cử, chứ không phải quan chức là người nổi tiếng. Có thể mình sẽ viết thêm về vấn đề này ở SGTT. Đang nhận được đặt bài nhưng bận quá, chưa lục lại được sách về luật báo chí.

Tôi:

@grass: tớ không học báo chí nên tất nhiên không biết gì về luật báo chí. Nếu có thể thì lúc nào bạn nói rõ hơn thì sẽ rất tốt.
Btw, tớ vào entry về cô Pamela trên Wikipedia thì thấy có dòng này:

“A pornographic home video of Anderson and Tommy Lee on their honeymoon was stolen from their home, and made a huge stir on the Internet. Anderson sued the Internet Entertainment Group, the company that was distributing the video. Ultimately the courts awarded Anderson and Lee $1.5 million plus attorney fees for their share of the profits. After this, the company sold copies of the stolen honeymoon tape across the country. It was very popular”

Ngoài ra, cũng cần phân biệt giữa những hiện tượng như Pamela Anderson, những người hoạt động trong ngành giải trí với biểu tượng như là quả bom sex, với các hiện
tượng tuy là celebrity nhưng không hề muốn nổi tiếng như là bom sex (Thùy Linh chẳng hạn). Nói chung những vấn đề này khá phức tạp và thực tế không phải bao giờ cũng như nguyên tắc nhưng cần làm rõ mọi vấn đề.

Confessions of a blogger lá-cải-to-be

Công nhận báo lá cải bán chạy là đúng. Không phải quan sát đâu xa các vụ Trà-Chanh hay Vàng Anh, tớ cứ nhìn vào blog tớ thì biết. Hồi trước blog tớ hiền hòa nhũn nhặn văn chương, điện ảnh, hoa lá, chim muông page view rất đều đặn chừng 1000 views/ngày đến cả năm trời. Thế rồi, một chiều thứ 7 dở dở ương ương lục mấy tác phẩm văn trẻ ra đọc, đọc xong lại còn bình phẩm lăng nhăng nên bị bạn Thiếu Iốt bạn ấy mắng trên thư hàng tuần. Thế là từ đó view blog mình tăng hẳn, thành 2000-2500 views/ngày. Tới hai hôm vừa rồi nhờ mấy vụ scandal nhà báo vs. blogger, Trà vs. Chanh, Vàng Anh vs. anti-Vàng Anh mà view tăng vọt, chỉ trong 2 ngày mà có hơn 20.000 views.
Thế mới thấy sự nghiệp lá cải là vinh quang.
Báo lá cải muôn năm, blog lá cải muôn năm, xờ căng đan muôn năm!

Giáo sư Cao Xuân Hạo qua đời

Một tin buồn đọc được từ blog anh Như Huy. Giáo sư Cao Xuân Hạo, gương mặt trí thức hàng đầu của Việt Nam và có lẽ là một trong vài nhà ngôn ngữ học xuất sắc nhất (cùng với Nguyễn Tài Cẩn), mới qua đời.

Tin chưa thấy đăng trên các báo, chắc ngày mai các báo sẽ đưa tin.

Không chỉ là một nhà ngôn ngữ học lớn, giáo sư Cao Xuân Hạo còn là một dịch giả xuất sắc các tác phẩm văn học nước ngoài: Chiến tranh và hòa bình, Con đường đau khổ, Đèn không hắt bóng...

Xuất trình chứng minh thư khi đăng ký blog

Trong bài trao đổi của nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên và nhà báo Hoàng Nguyên Vũ được đăng ở blog của Phạm Xuân Nguyên và báo Thể thao Văn hóa, nhà báo Vũ có nói là ở Trung Quốc hiện nay, các blogger phải xuất trình chứng minh thư. (nguyên văn: HNV: Tôi thấy ở Trung Quốc, những người đăng ký blog phải xuất trình chứng minh thư).

Câu nói trên của nhà báo Hoàng Nguyên Vũ là không chính xác, và tôi hơi ngạc nhiên là một nhà báo công tác ở một cơ quan báo chí của Bộ Công An lại có thể có thông tin thiếu chính xác như thế. Quả thật vào tháng 10 năm 2006, Bộ Thông tin Trung Quốc có giao cho Hiệp hội Internet Trung Quốc (ISC), một cơ quan không hẳn là chính thức thuộc Chính phủ nhưng cũng không độc lập, làm nhiệm vụ khảo sát khả năng yêu cầu những người lập website và blog phải đăng ký tên thật và dùng chứng minh thư nhân dân khi đăng ký. Hiện nay Trung Quốc đã có hơn 20 triệu blog. Nhưng tháng 5/2007, Hiệp hội Internet Trung Quốc đưa ra thông báo là các blogger và người dùng Internet sẽ không bị bắt buộc phải đăng ký tên thật. Thay vào đó cơ quan này đưa ra một bản dự thảo về quy chế quản lý blog và để một tuần cho những người sử dụng blog góp ý kiến. Bản quy chế này kêu gọi sự tự ý thức và tự kiểm duyệt của công dân blogger cùng với việc nâng cao trách nhiệm đạo đức và xã hội khi blog, và khuyến khích các blogger đăng ký với tên thật. Dù thế, bản quy chế này cũng bị tổ chức Các nhà báo không biên giới lên án.

Xem thêm tin trên Tân Hoa Xã: ;

Infoworld:

Phản đối của Các nhà báo không biên giới trước quy chế quản lý blog:

Xem một bình luận về cách quản lý dùng tên thật của một blogger Trung Quốc:

Như vậy, giới chức quản lý Internet Trung Quốc tuy đã cố gắng tìm kiếm một phương án quản lý blog triệt để từ phía người dùng nhưng cuối cùng đã không làm điều này. Thay vào đó, họ áp dụng biện pháp kiểm soát gián tiếp thông qua thỏa thuận với các nhà cung cấp dịch vụ blog như Yahoo, MSN…Xem bản mẫu cam đoan giữa các nhà cung cấp Internet với chính quyền Trung Quốc ở đây.. Xem một bình luận ở đây:

Để kiểm tra xem trong thời gian từ tháng 5 tới tháng 10 năm 2007, giới chức Internet Trung Quốc có thay đổi quy định không, tôi đã thử cả google và vào trang web của ISC www.isc.org.cn nhưng không tìm thấy thông tin gì rằng chính quyền Trung Quốc đã yêu cầu blogger đăng ký phải xuất trình chứng minh thư.

Tất nhiên không loại trừ trong tương lai, giới chức quản lý Internet Trung Quốc vẫn có thể làm một hành động tương tự, yêu cầu các công dân phải đăng ký tên thật và số chứng minh thư. Chỉ có điều là hiện nay, điều này chưa xảy ra và nhà báo Hoàng Nguyên Vũ đã đưa thông tin sai lên báo.

Rất có thể nhà báo Vũ chưa cập nhật tin tức hay anh lầm giữa việc nghiên cứu khả năng và việc thực sự thực thi, hoặc anh nhầm giữa hai chữ “khuyến khích” và “bắt buộc”. Cũng có thể lý giải là cuộc trao đổi giữa anh và nhà phê bình Nguyên là cuộc trao đổi phi chính thức kiểu trà nước, do đó có thể có những thông tin chưa chính xác. Nhưng dù thế nào đi nữa thì cuộc trao đổi phi chính thức ấy đã được đưa lên báo chính thức và nhà báo Vũ, dù vô tình hay cố ý, cũng đã có một phát ngôn không đúng, dễ gây nhầm lẫn cho bạn đọc. Gần đây xảy ra vụ kiện nhà báo Hương Trà của ca sĩ Phương Thanh do nhà báo Trà viết sai một chi tiết ở trên blog của chị. Thế nhưng chi tiết sai đó có lẽ chỉ gây ảnh hưởng xấu tới một người là ca sĩ Phương Thanh. Còn chi tiết sai của nhà báo Vũ và báo Thể thao Văn hóa thì có thể gây ra những tai hại hơn nhiều, vì nó sẽ dễ dẫn tới các ngộ nhận trong những người sử dụng Internet và cả trong nhiều người làm công tác quản lý Internet về sự tồn tại của một quy chế không có thực, ở một nước láng giềng mà các động thái và kinh nghiệm quản lý của họ rất được chú ý ở Việt Nam.

Thiết nghĩ nhà báo Hoàng Nguyên Vũ và báo Thể Thao Văn Hóa cũng nên đính chính chi tiết sai sót này. Cho "rộng đường dư luận".

Entry for October 15, 2007

1. Trên Tuổi trẻ đăng lại bài “những con chuột chũi” của VTV. Hơi ngạc nhiên. Trong comment ở một post dưới, có bạn đã gọi bài này của Chí Hiển là bài "chửi cả làng" của Chí Phèo.

2. Bài của Đức Hiển về việc này thường được trích dẫn trong các bài báo “ủng hộ” Vàng Anh. Đức Hiển có lý khi nói là Thùy Linh (chứ không phải Vàng Anh như trong bài) không có lỗi (tức là về mặt cá nhân, còn với hãng phim thì hành động của cô hẳn cũng sẽ gây tổn hại cho họ). Nhưng anh không có lý khi nói rằng “ Không thể nhân danh cái gì để đưa chuyện này lên báo cả, trừ khi tóm được thủ phạm của việc phát tán đoạn phim và giấu tên nạn nhân đi.” Tại sao báo chí lại không thể nêu ra các vụ scandal của những người nổi tiếng? Nếu thế thì Bill Clinton đã chẳng bị điều trần trước Quốc hội. Và cả cái việc giấu tên những nhân vật chính trong các bài báo kiểu diễn viên T.L., ca sĩ P.T. là một việc bất thường, trong báo chí thế giới không ai còn làm như thế nữa.

3. Các bài báo xung quanh vụ việc này, hầu hết đều cảm tính dù là bênh hay chống Thùy Linh. Chẳng nhẽ các tờ báo lại không biết rằng trong một tờ nghiêm túc thì cần tránh sự cảm tính ở mức cao nhất khi đưa tin và đó chính là sự phân biệt giữa một tờ nghiêm túc và một tờ lá cải - các tờ lá cải bao giờ cũng khai thác các khía cạnh gây giật gân (sensational) của sự việc. Hình như chỉ có bài này của Huy Đức và Trần Lệ Thùy là khách quan và giữ được khoảng cách cần thiết.

4. Lần đầu tiên thấy có hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi nhận phát súng ân huệ (coup de grace). Nhưng cái bài viết đi cùng thì sến và chuối quá- đến mức buồn cười. Trích một đoạn “Máu của anh và hàng triệu người như anh, đã nhuộm đỏ chữ S quê hương em. Để mong cho chữ S nói lên điều gì trên bản đồ thế giới?

Em nghĩ S là sex ư, là supper ư, là sống thử, sĩ diện, là sành điệu hàng hiệu ư? Không!

Nếu trên mảnh đất này chỉ có hai chữ S thì đó ắt phải là sẵn sàng tri thức và sống sao cho có hồn. "Hãy nhớ lấy lời tôi!"

Ủa, “supper” (bữa ăn đêm) có lỗi gì mà bạn tác giả hô hoành tráng “Không”. Chắc vì ăn đêm thì dễ béo?. Cả sex, sống thử, sành điệu cũng vậy (chẳng nhẽ anh Trỗi hy sinh là để chúng ta không có sex)? Có liên quan gì tới anh Trỗi mà Không với chẳng Có. “Nếu trên mảnh đất này chỉ có hai chữ S” thì với tác giả bài báo, hai chữ đó ắt phải là “sống sượng”. Tờ tuanvietnam bình thường khá hay, thế nào mà lại lọt những bài vô nghĩa và non kém đến thế.

5. Trên VNN có phỏng vấn một bà Chủ nhiệm ở Quốc hội về luật quản lý blog. Xem ra nhiều khả năng sắp tới sẽ có một văn bản dưới luật về vấn đề này.

6.

Đọc bài “chia tay” này trên Vietnamnet đăng lại của VTV (mà sao Tuổi trẻ với VNN là các báo mạng hàng đầu mà cứ đăng lại của VTV thế, chính kiến để đâu?) thấy ngớ ngẩn không chịu được. Viết cứ như viết cho trẻ con đọc:

“Hãy dừng lại! vì chúng ta là Con Người!

Hãy dừng câu chuyện này lại ở đây và chấm dứt mọi lời đàm tiếu, bình luận xung quanh nó. Đó không chỉ là một việc làm đúng đạo lý, đúng lương tri, một việc làm của một Con Người sống giữa mọi người. Hãy giang rộng vòng tay, mở rộng tấm lòng, đem hơi ấm của trái tim và lòng nhân ái để cùng giúp các bạn trẻ mở lối cho tương lai, hãy giúp họ vững bước trên con đường còn nhiều chông gai. Vì sao ư? Vì chúng ta là những Con Người!”

Thế nào là Con Người sống giữa mọi người? Tức là siêu nhân kiểu Nietzsche sống giữa nhân quần à? Còn nếu không ngừng đàm tiếu, bình luận thì sẽ không phải Con Người mà trở thành con chuột chũi? Sáo rỗng, nhạt nhẽo, kệch cỡm đến thảm hại. Một ngày mà phải đọc 3 bài báo như thế này thì chắc mình không ăn tối được mất.

Mà tại sao VTV lại không dũng cảm, dứt khoát cho ngừng chương trình này lại còn phải dàn cảnh để em Thùy Linh khóc khóc mếu mếu sến vãi hàng tự yêu cầu ngừng chương trình và nhận được đồng ý của “các cô các chú trong đoàn làm phim”: Nói thực, thế là hèn, là tự khoác mặt nạ cho mình, giữ thể diện cho mình bằng cách cho em Thùy Linh ra khóc lóc “tự nguyện xin dừng chương trình”, trong khi ai cũng biết là việc này hoàn toàn không phụ thuộc vào em ấy có muốn hay không muốn dừng. Như thế có phải là sự giả dối, sự “diễn” với khán giả, bằng cái tạm gọi là bi kịch của một người trong cuộc?.

Entry for October 15, 2007

Now it's time for mechanism design

The 2007 Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel

The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel goes to Leonid Hurwicz, Eric S. Maskin and Roger B. Myerson "for having laid the foundations of mechanism design theory".

Mọi người đọc thêm về mechanism design trên wikipedia và trên Marginal Revolution.

Không có gì hai lần

Nguồn: Từ blog của bạn Lilia.

Không có gì hai lần

Wisława Szymborska

Bản dịch của Thái Linh

Không có gì xảy ra hai lần
Và sẽ không. Vì thế
Chúng ta sinh ra không theo thông lệ
Và chết đi chẳng có thói quen.

Dù chúng ta là những học viên
Ngu dốt nhất của mái trường thế giới
Thì ta cũng sẽ không nhắc lại
Một mùa đông hay mùa hạ qua rồi.

Không có ngày nào là sẽ tái hồi
Chẳng có hai đêm nào giống nhau đến hết
Không có hai nụ hôn y hệt
Hai cái nhìn vào mắt như nhau.

Ngày hôm qua, ai đó như đâu
Ở gần em, nhắc tên anh thành tiếng
Em thấy như có bông hồng chao liệng
Rơi vào từ ô cửa sổ mở tung.

Ngày hôm nay, khi có anh cùng
Em quay mặt vào tường lặng lẽ
Bông hồng ư? Bông hồng nào thế?
Là hoa ư? Hay là đá, biết đâu chừng?

Vì sao ngươi, giờ khắc, cứ hòa cùng
Với nỗi sợ nỗi bất an vô ích?
Ngươi hiện hữu – nên phải trôi qua, nhất thiết
Ngươi trôi qua – nên điều đó đẹp sao!

Mặt tươi cười, ôm lấy vai nhau
Ta cố gắng kiếm tìm thỏa hiệp
Dù chúng ta thật là khác biệt
Tựa như hai giọt nước trong veo.

(Thái Linh dịch)

Nguyên tác ở đây.

Bản dịch của Tạ Minh Châu:

Không có gì xảy ra hai lần
Và sẽ không bao giờ có cả
Vì thế mà chúng ta
Đã sinh ra như những kẻ vụng về
Và sẽ chết như chưa hề nêm trải.

Chúng ta – những cậu học trò của tột cùng ngu dại
Dưới mái trường thế gian
Đành khoanh tay
Chúng ta sẽ không thể làm
Cho một mùa đông, mùa hè lặp lại.

Không có ngày nào lặp lại
Không có hai đêm nào như nhau
Không có hai nụ hôn
Hai ánh mắt nhìn giống hệt.

Hôm qua
Khi rất gần ai đó gọi tên anh
Em thấy mình
Như được một bông hồng rơi vào qua ô cửa mở.

Hôm nay
Khi ở cùng anh đó
Em đã quay mặt vào tường
Hoa hồng ư? Bông hồng ấy ra sao?
Có phải hoa? Hay chỉ là viên đá?

Vì sao hỡi thời gian nghiệt ngã
Ngươi cứ khuyấy đảo lên mọi nỗi âu lo
Ngươi đang tồn tại ư – vậy là ngươi sẽ phải trôi qua
Ngươi đang trôi qua – điều đó là tuyệt diệu.

Chúng ta ôm nhau, miệng cười
Cố tìm điều thân thiện
Dẫu rằng ta biết
Mình khác nhau như hai giọt nước trong veo.